10, 9, 8... Hoe aftellen met nieuwjaar een traditie werd

"Dat aftellen op oudejaarsavond lijkt vanzelfsprekend", zegt professor erfgoedstudies Marc Jacobs (Universiteit Antwerpen). "Maar het is eigenlijk een vrij recente gewoonte. Aftellen in dagen doen we al meer dan 2.000 jaar. Aftellen in seconden is iets van de jaren 50 of 60, mogelijk zelfs nog later."

Volgens Jacobs kwam dat onder andere door de opkomst van de massamedia. "Op televisie en radio kan iedereen op hetzelfde moment aftellen, wat zorgt voor een gedeeld moment van verbondenheid. Dat is precies de bedoeling."

De telling van 10 naar nul is intussen cultureel ingebed. "We kennen dat uit raketlanceringen, maar ook uit films – denk aan James Bond, waar een bom meestal pas op het laatste moment wordt gestopt", aldus Jacobs.

Dat aftellen heeft zich in de jaren 1960 en 1970 via televisie verspreid, onder andere door de beelden van Times Square in New York, waar een grote bal naar beneden zakt om middernacht. "Dat werd een internationaal symbool van het nieuwe jaar. En het idee dat iedereen tegelijk telt, versterkt dat gevoel van gemeenschap."

In Vlaanderen werd het pas echt populair in de jaren 1980 en 1990. Vandaag zijn er speciale oudejaarsprogramma’s die aftellen in beeld brengen, gevolgd door vuurwerk, muziek, kussen en feest.

Waarom doen we dat zo graag samen? Volgens Jacobs is het een klassiek overgangsritueel. "We nemen afscheid van het oude jaar en verwelkomen het nieuwe. In die overgangsfase — de zogenaamde 'liminale fase' — vallen grenzen tijdelijk weg. Je mag plots mensen zoenen die je niet kent, rollen worden omgedraaid, er wordt veel lawaai gemaakt. Het is een kort moment waarop iedereen zich gelijk voelt."

Die rituelen doen we niet zomaar. Ze hebben een functie in hoe we als samenleving tijd ordenen, zegt Jacobs. "We tellen letterlijk de jaren, en dat helpt: voor belastingen, bestuur, verjaardagen… Zonder zo’n structuur wordt het moeilijk samenleven."

Toch is 1 januari als start van het nieuwe jaar geen universele of historische evidentie. "Vroeger begon het jaar op verschillende momenten. Bij de Romeinen vaak op 1 of 25 maart, soms zelfs op Pasen. Julius Caesar probeerde daar in 46 v.Chr. orde in te brengen met de Juliaanse kalender en legde 1 januari vast als nieuwjaarsdag."

Toch bleef het lang verwarrend. "In de middeleeuwen begon het jaar in Antwerpen op Goede Vrijdag, in Brussel op Pasen, in andere delen van Vlaanderen op paaszaterdag. Voor historici is dat een ramp: je moet altijd nagaan wanneer het jaar precies begon en of je data moet omrekenen."

En vroeger aftellen naar middernacht? Dat was moeilijk, zegt Jacobs. "Er waren wel klokken, maar die stonden vaak niet exact. Het kwam niet aan op de seconde. Pas met de komst van media en tijdssynchronisatie werd een collectief aftelmoment mogelijk."

Toch werd het nieuwe jaar ook vroeger gevierd. "We weten dat er vanaf de 19e eeuw samenkomsten waren, mensen bakten wafels of maakten lawaai. Zodra men dacht dat het ongeveer middernacht was, begon het feest."

Pas later kreeg ook oudejaarsavond zelf meer betekenis. "Dat zie je ook bij andere feesten", legt Jacobs uit. "Sinterklaas vieren ze in Nederland op 5 december, terwijl hij officieel op 6 december jarig is. Kerstavond is op 24 december, Kerstmis pas op 25 december. Mensen konden gewoon niet wachten met feesten."

Die verschuiving is vandaag nog steeds zichtbaar. "Mensen vieren tegenwoordig ook al de avond voor kerstavond met vrienden. Feestdagen worden feestweken. Sommigen gaan op 24 december uit eten, naar de nachtmis of gewoon iets drinken. Het grotere feest volgt dan op kerstdag zelf."

En ook op oudejaarsavond zijn we niet meer zo strikt. "Vuurwerk gaat vaak al om 22 of 23 uur de lucht in", merkt Jacobs op. "Het is misschien niet volgens de klok, maar het verlengt wel het feestgevoel. En dat gevoel van verbondenheid — dat mag gerust wat langer duren."