In de vredesgesprekken over Oekraïne wordt vooruitgang gemeld, zowel door Amerikaanse als Oekraïense onderhandelaars. Toch blijft er één cruciaal knelpunt onopgelost: wat met het grondgebied in de provincie Donetsk dat nog niet door Rusland is veroverd? Moskou eist het zonder meer op. Washington is geneigd om president Poetin daarin tegemoet te komen. Kiev blijft die eis afwijzen. We zetten 6 redenen op een rijtje waarom de regering-Zelensky vasthoudt aan het laatste stuk niet-veroverde Donbas.
Zes redenen waarom Oekraïne het laatste stuk Donbas niet zomaar aan Rusland wil afstaan
Allereerst de geografische feiten. De regio die bekend staat als de 'Donbas' omvat 2 provincies: Loegansk en Donetsk. Loegansk is intussen volledig door de Russische troepen veroverd en bezet, maar in Donetsk verloopt de opmars moeizamer. Oekraïne houdt nog altijd zo'n 23 procent van die provincie in handen.
Moskou eist niet alleen de veroverde stukken van de Donbas op als onderdeel van een vredesakkoord. Ook het laatste niet-bezette stuk in Donetsk moet door Oekraïne worden afgestaan, zegt Poetin. De Oekraïense troepen zouden zich daar moeten terugtrekken en het zou een gedemilitariseerde zone worden, weliswaar onder Russische controle.
De Russen organiseerden in 2022 al een referendum in de (toen al) bezette gebieden van de Donbas, waarin de bevolking stemde vóór aansluiting bij Rusland. In de ogen van Europa (en toen ook nog de VS) waren die referenda vervalst en onbetrouwbaar, maar voor Moskou rechtvaardigen ze de eis tot annexatie van de volledige regio.
In ruil zouden Russische troepen zich terugtrekken uit de gebieden die ze nu ook al bezet houden in de provincies Charkiv en Dnipropetrovsk. Wat de provincies Cherson en Zaporizja betreft: daar zou Moskou, voor zover de Amerikaanse onderhandelaars aangeven, genoegen nemen met het reeds veroverde grondgebied. Ook die 2 provincies hadden in 2022 zogezegd gestemd voor Russische annexatie.
1
De Oekraïense grondwet verbiedt het
De Oekraïense president Zelensky beseft dat hij weinig keuze heeft: hij zal noodgedwongen moeten aanvaarden dat Rusland de reeds bezette delen van de Donbas zal behouden, tenminste op korte termijn. Maar het niet-veroverde deel van Donetsk wil hij niet zonder meer cadeau doen. De president verwijst daarvoor graag naar de Oekraïense grondwet.
Die grondwet bepaalt dat Oekraïne een soeverein land is, en die soevereiniteit strekt zich uit over het grondgebied "binnen de bestaande grenzen" (de grenzen van 1996). Wijzigingen aan de omschrijving van dat grondgebied kunnen er alleen komen op basis van een referendum waarin de hele Oekraïense bevolking zich kan uitspreken. Uiteraard is het denkbaar dat de grondwet gewijzigd wordt, maar zolang dat niet gebeurd is, is Zelensky juridisch gebonden en beperkt in wat hij kan toegeven.
2
Het druist in tegen ethische en internationale rechtsprincipes
Ook volgens het internationaal recht heeft Zelensky geldige redenen om Poetins eis af te wijzen. Het Handvest van de Verenigde Naties bijvoorbeeld verbiedt annexatie van andermans grondgebied door het gebruik van geweld of dwang. Dat principe is ook verankerd in de Slotakte van Helsinki uit 1975, de basis voor de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE).
Los van die verdragen en teksten is er de 80 jaar oude naoorlogse consensus in de internationale gemeenschap dat agressie van het éne land tegen het andere uit den boze is; conflicten moeten langs vreedzame en diplomatieke wegen worden uitgeklaard. Agressie belonen door aan de agressor nog extra grondgebied af te staan, strookt helemaal niet met dat basisprincipe.
3
Het zou economisch een groot verlies zijn
Het laatste niet-bezette stuk van de provincie Donetsk is bovendien van groot economisch belang. De stad Kramatorsk is een centrum van zware industrie, met ijzer- en staalbedrijven en machinefabrieken. Dat geldt in mindere mate ook voor de naburige stad Sloviansk.
Het gebied wekt ook de interesse van Rusland wegens de grondstoffen. Steenkool, kalk en zout worden al op grote schaal ontgonnen. Daarnaast zouden er ook nog voorraden van kritieke mineralen onder de grond zitten. Mogelijk speelt dat mee voor de Verenigde Staten. Zelensky meldde eerder dat de Amerikanen van het gebied een "speciale economische zone" willen maken.
Laten we ook niet vergeten dat er mensen woonden in Donetsk. Vóór de oorlog telde de provincie ruim 4 miljoen inwoners. Daarvan zijn er al miljoenen gevlucht naar andere regio's in Oekraïne of naar andere landen. Toch zouden er nog steeds ruim 200.000 Oekraïners in het niet-bezette gebied van Donetsk verblijven. Zelfs al zouden zij de tijd en de keuze krijgen om tijdig te vertrekken, ze hebben huizen en bezittingen die Zelensky moeilijk zomaar kan afstaan aan de Russische bezetter.
4
Het is politiek riskant
Dat laatste zou zeker meespelen in de perceptie van een vredesdeal bij de Oekraïense bevolking buiten de Donbas. Het lijkt op dit moment niet erg waarschijnlijk dat Zelensky politiek zou scoren als hij het laatste stukje Donbas zou afgeven - integendeel. In een recente peiling van het Kiev Internationaal Instituut voor Sociologie sprak 75 procent van de ondervraagden zich uit tégen zo'n plan.
Honderdduizenden jonge soldaten zijn gesneuveld om Oekraïens grondgebied te verdedigen. In de ogen van veel Oekraïeners zou dat offer op grove wijze worden miskend als er nu nog méér grondgebied zou worden afgestaan dan er al veroverd was.
5
Het is militair uiterst riskant
De belangrijkste reden om op dit moment niet toe te geven aan Poetins eis is van militair-strategische aard. Hoewel Rusland de jongste weken enige terreinwinst heeft geboekt aan het front in Donetsk, blijven de Oekraïense troepen de frontlijn behoorlijk goed in handen houden. Het is een frontlijn die na 4 jaar oorlog stevig is ingegraven, versterkt en uitgebouwd.
Dat Zelensky zijn troepen van zo'n linie zou weghalen en terugtrekken tot buiten de provinciegrenzen is militair allerminst vanzelfsprekend. Het zou neerkomen op een massieve evacuatie van manschappen en wapens, met de Russische ogen in de rug.
Tijdens zo'n mobiele operatie zouden de troepen uiterst kwetsbaar zijn voor Russische lucht- en drone-aanvallen. En zelfs al zou Rusland dat gewillig en geduldig laten gebeuren, dan moeten de Oekraïners daarna nog een volledig nieuwe verdedigingslinie aanleggen.
Meteen wordt duidelijk hoe sommige knelpunten in de onderhandelingen door elkaar lopen en innig verknoopt zijn. Hoe zou Oekraïne ooit kunnen instemmen met het afstaan van niet-veroverd grondgebied zonder spijkerharde veiligheidsgaranties?
6
Het is praktisch en logistiek een enorme uitdaging
Wie een beetje doordenkt op de hierboven vermelde redenen, ziet onmiddellijk de gigantische uitdagingen op praktisch en logistiek vlak. Het principe vastleggen is één ding, de concrete uitvoering ervan zal nog honderden gedetailleerde afspraken vergen.
Krijgen de bewoners van het betrokken gebied de kans om te vertrekken en hoeveel tijd wordt daarvoor voorzien? Kunnen mensen die er eerder al gevlucht zijn, maar nog bezittingen hebben, terugkeren om spullen op te halen? Wie zal de bewoners die vertrekken schadeloosstellen? Wat met de fabrieken, de machines, de infrastructuur? Wordt die zonder meer aan de Russen nagelaten, of kan die ontmanteld en meegenomen worden?
Ook de aard van de Russische controle over het gebied blijft nog schimmig. Het zou een gedemilitariseerde zone worden, maar wel onder Russische controle. Betekent dat dat er geen Russische militairen mogen binnentrekken, maar wel Russische politie-eenheden? De Russen zijn meesters in hybride oorlogsmanoeuvres. Wat vandaag als een politieactie wordt opgevoerd, of zelfs als een lokale opstand van een militie, kan morgen ontmaskerd worden als een militaire operatie.
De complexiteit van een terugplooiing en vrijgave van het niet-veroverde gebied in Donetsk is zo enorm dat aarzeling en weigering vanwege Zelensky hoogst begrijpelijk is. Daarentegen verbaast de voortvarendheid van de Amerikanen, die lijken te geloven dat zo'n operatie een haalbare optie is. Of dat naïef is, schuldige roekeloosheid of een vorm van pro-Russische partijdigheid, dat laten we voorlopig in het midden.
