In Oost-Congo hebben de M23-rebellen de strategische stad Uvira ingenomen. Daarmee controleren ze nu al de derde grote stad in het gebied. Terwijl Congo en Rwanda nog maar even geleden een vredesakkoord ratificeerden, laait de oorlog in Oost-Congo in alle hevigheid op. Waarover gaat het conflict, en wie zijn die M23-rebellen?
Nu met Uvira opnieuw een stad in handen is gevallen van de M23-militie: waarover gaat de oorlog in Oost-Congo?
Sara Van Poucke
Gepubliceerd:
Wie zijn de M23-rebellen?
Oost-Congo wordt al jarenlang geteisterd door geweld. In het gebied zijn een 100-tal gewapende milities actief, maar M23 is al jarenlang een van de meest beruchte.
M23 staat voor Mouvement du 23-Mars. De naam verwijst naar de datum in 2009 waarop de rebellengroep CNPD na een jarenlange burgeroorlog in het oosten van Congo een vredesakkoord sloot met de regering en als militie opging in het reguliere leger.
Maar de poging om de rebellengroepen onder te brengen in een Congolees eenheidsleger mislukte. De soldaten van het vroegere CNPD, etnische Tutsi's, stapten misnoegd uit het eengemaakte leger en richtten in 2012 de militie M23 op.
Bij de oprichting zou ook de Rwandese regering van Tutsi-president Paul Kagame betrokken zijn geweest. M23 wordt nog altijd gesteund door Rwanda.
Rwanda heeft ook eigen zwaarbewapende militairen naar Oost-Congo gestuurd. Volgens de VN zijn daar 6.000 tot 7.000 Rwandese militairen om M23 te steunen.
Het Congolese regeringsleger krijgt op zijn beurt de steun van troepen uit buurland Burundi. Sinds 2023 zijn zo'n 18.000 manschappen naar Oost-Congo gestuurd.
Hoe verloopt het conflict?
In 2012 kregen de M23-rebellen Goma, de hoofdstad van Noord-Kivu, voor het eerst - kortstondig - in handen. Na zware internationale druk trok de militie zich terug uit de stad, maar in 2022 startte ze vanuit de heuvels aan de grens met Rwanda en Oeganda een nieuw offensief.
De M23-rebellen veroverden grote delen van het grondgebied ten noorden van Goma en begin dit jaar viel uiteindelijk de stad zelf. Niet veel later kregen de rebellen ook Bukavu, de hoofdstad van Zuid-Kivu, in handen.
In de daaropvolgende maanden bleef de frontlijn stabiel en werd zelfs een staakt-het-vuren bereikt, onder bemiddeling van de Amerikaanse president Donald Trump.
Het 'vredesverdrag' - waar M23 níét bij betrokken werd - werd begin deze maand nog geratificeerd door de presidenten van Congo en Rwanda, toegejuicht door Trump, die zich voor het akkoord op de borst klopte.
Op zowat hetzelfde moment waren de M23-rebellen al begonnen aan hun razendsnelle opmars naar Uvira. Dat is een strategisch belangrijke stad: gelegen aan het Tanganyika-meer en op en steenworp van Bujumbura, de economische hoofdstad van Burundi.
Dat de deal echt zou leiden tot vrede, hadden experten hoe dan ook betwijfeld. Het akkoord werd vooral gezien als een transactionele afspraak, waarbij de VS miljarden aan investeringen in de Congolese mijnbouw hoopt veilig te stellen.
Waar draait de oorlog rond?
Etnische spanningen
Het conflict in Oost-Congo, in het grensgebied met buurland Rwanda, is al bijna 30 jaar lang aan de gang, sinds de genocide in Rwanda. In zekere zin is het een uitloper van het etnische conflict in het buurland.
Rwandese genocide
De Rwandese genocide was een volkerenmoord die in 1994 plaatsvond in Rwanda in Centraal-Afrika. In een periode van zo'n 100 dagen werden naar schatting 800.000 Tutsi's (70 procent van de totale bevolking) en gematigde Hutu's vermoord. De meeste moorden werden gepleegd door 2 Hutu-milities.
Maar om het conflict beter te begrijpen, moeten we eigenlijk nog een heel stuk verder terugkeren in de tijd. Een aantal kiemen zijn al gelegd in het koloniale tijdperk.
Zo voerde België vanaf de jaren 1930 vanuit zijn toenmalige mandaatgebied Ruanda-Urundi landbouwers van de Hutu-bevolkingsgroep in als goedkope werkkrachten in de plantages van Noord-Kivu.
Later kwamen er ook emigratiegolven van Tutsi's, maar die kregen van de Belgische kolonisator vooral hoger aangeschreven functies. Die etnische tegenstellingen, geïmporteerd vanuit Rwanda, zijn altijd gebleven en nog vergroot.
Na de genocide in Rwanda in 1994 kwam een grote vluchtelingenstroom op gang. 2 miljoen Rwandezen, vooral Hutu's, staken de grens over toen het Rwandees Patriottisch Front van Paul Kagame de macht overnam. Zij kwamen terecht in vluchtelingenkampen aan de westkant van Goma.
De etnische spanningen spelen tot op vandaag een rol. Ze leidden tot het ontstaan van tientallen milities en zelfbeschermingsgroepen. Een daarvan is dus M23, dat wordt gesteund door Rwanda.
M23 zegt de belangen van de Tutsi-bevolkingsgroep te steunen, die volgens Rwanda wordt onderdrukt in Oost-Congo. Rwanda hekelt ook de aanwezigheid van de FDLR, een Hutu-militie die deelnam aan de genocide in Rwanda en na de genocide vluchtte naar Congo. Het vreest dat die de veiligheid van Rwanda zelf of van de Tutsi's in Oost-Congo bedreigt.
Onder het mom van veiligheid heeft Rwanda de voorbije jaren steeds meer invloed gekregen in het grensgebied. President Kagame probeert de regering van de Congolese president Felix Tshisekedi te destabiliseren. Intussen lijkt het erop dat Rwanda ook onrust wil zaaien in Burundi, waarmee het al lang op gespannen voet staat.
Kostbare grondstoffen
Maar de sluimerende etnische spanningen liggen zeker niet alléén aan de basis van het conflict.
M23 (en Rwanda) is ook uit op grond. Of eerder: grondstoffen. De bodem van Congo in het algemeen en Oost-Congo in het bijzonder is ontzettend rijk. Het staat bekend als een mijngebied: er zit goud en diamant in de grond, en ook tin, wolfraam en coltan, een belangrijke grondstof voor smartphones en computers.
De rebellen zijn er de voorbije jaren in geslaagd om het grootste deel van de coltanmijnen in handen te krijgen. Ze hebben ook de volledige controle over de belangrijkste smokkelroute naar Rwanda, vanwaar coltan vervolgens wordt geëxporteerd.
Daarnaast zijn ook Congolese politici en militairen verwikkeld in de lucratieve grondstoffenhandel, waardoor veel partijen er belang bij hebben dat het conflict gaande wordt gehouden. Ook dat lijkt mee te verklaren waarom de Congolese president Tshisekedi de situatie in het oosten van zijn land niet onder controle krijgt.
De militaire steun die Congo kreeg van de VN-vredesmacht MONUSCO en van een regionale vredesmacht van zuidelijke Afrikaanse landen is de voorbije jaren ook ontoereikend gebleken.
