Pakketboot, geluidsfabriek, "steen geworden poëzie": film 'Radioman' brengt ode aan Flageygebouw  

Regisseur Frank Van Passel heeft een grote boon voor radio, voor geluid in het algemeen en voor het Flageygebouw, dat een hoofdrol speelt in zijn nieuwe film ‘Radioman’. “Dit is een iconisch gebouw. Het is eigenlijk steen geworden poëzie, die dan ook nog eens technologisch heel belangrijk was. Gelukkig is dit door een aantal filantropen gered en is het nu een cultuurtempel,” zei Van Passel in Touché op Radio 1.

Zijn film ‘Radioman’ gaat over een geluidstechnicus en een actrice die hoorspelen maken, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Hoorspelen , dat was een van de vele activiteiten in het vroegere omroepgebouw op het Flageyplein. Joanna Van der Heyden leidt ons rond. Zij was jarenlang presentatrice op Klara en de stem van veel historische documentaires op Canvas.

“Niet te geloven, maar dit hier was de personeelsingang van Flagey. Ben je niet belangrijk, dan vóel je je belangrijk als je hier komt,” lacht Joanna Van der Heyden. De ruimte ademt grandeur, met een intiem salonnetje in de oksel van een trap, een balie, een vintage klok en in het midden kijk je 5 etages omhoog. Warme kleuren, houten lambrizering. 

“Ik ben hier komen werken als prille twintiger, vanuit Antwerpen. Het gebouw maakte meteen grote indruk,” zegt Joanna Van der Heyden. Voor de organisatie Korei is ze nu gids in Flagey. Een trip down memory lane. Haar liefde voor het gebouw werkt aanstekelijk.

“Of het nu oudere of jonge mensen zijn, radiospecialisten of niet, iedereen is vol bewondering voor dit gebouw. Ik denk dat het nog wel goed komt met ons erfgoed, als iedereen beseft dat dit bewaard en gekoesterd moet worden, en een functie moet krijgen.”

Het is dan ook een landmark, dit lichtgekleurde hoekgebouw aan de vijvers van Elsene. “De horizontale ramen, de afgeknotte hoeken, het torentje: je hebt het gevoel dat je in een pakketboot zit,” wijst Joanna Van der Heyden aan. “Dit gebouw is ook een ‘Gesamtkunstwerk’. Naast de architectuur en de geluidskwaliteit is er ook de prachtige decoratie binnenin.”

Joanna neemt ons mee van de kelder tot de hoogste verdieping, maar eerst duikt ze in de geschiedenis van het omroepgebouw.  Het Flageygebouw dateert uit de jaren 30 en was het eerste gebouw van de pas opgerichte openbare omroep, NIR-INR. Die schreef een architectuurwedstrijd uit. 

“Maar de 40 voorstellen die werden ingediend, voldeden niet. Men dacht aan een radiopaleis, maar dat was het niet. Men had behoefte aan een ‘geluidsfabriek’. In hetzelfde jaar 1933 kwam er een 2e wedstrijd met 15 voorstellen en daar kwam het plan van Joseph Diongre als winnaar uit de bus.” 

Hoezo, een geluidsfabriek? “De radiostudio’s moesten aan veel technische eisen voldoen. Er mocht zeker geen geluid van buiten te horen zijn, of omgekeerd. Wat in de ene studio gebeurde, mocht ook niet te horen zijn in een andere.” Oplossing: soms wel anderhalve meter dikke muren, stille ruimtes, sassen. De studio’s werden aan de binnenkant van het gebouw geplaatst, de administratie aan de buitenkant, als buffer tegen het straatlawaai.

“Sommigen reageerden sceptisch. Een radiogebouw naast een kerk met klokken? De ondergrond was ook moerassig. Eerst moesten er 836 palen in de grond worden geheid.”

De architecten en aannemers staken hun licht op bij de BBC en bij Amerikaanse radiozenders en ze klaarden de klus in 3 jaar tijd. Het resultaat was een state-of-the-art radiogebouw met talrijke studio’s. Radio in die tijd, dat was veel live muziek, live hoorspelen, ‘het gesproken dagblad’. 

Anno 2025 klinkt er muziek in Studio 1. Een violiste en een harmoniumspeler zijn aan het repeteren. “Zie je die wanden?” fluistert Joanna Van der Heyden. “Daar zie je 47 akoestische zuilen. Zeshoekig. 3 zijden zijn geverfd en weerkaatsen het geluid. De 3 andere zijden absorberen het geluid dan weer, met rasters. Op 35 seconden tijd kunnen de zuilen gedraaid worden om de nagalm te regelen. Een uitvinding van ingenieur Braillard, die 90 jaar later nog altijd werkt, zelfs in deze hoogtechnologische tijd.”

Flagey is nu een cultuurcentrum voor klassieke muziek, jazz of film. De voorrondes en halve finales van de Koningin Elisabethwedstrijd vinden er plaats. De zalen heten nog altijd ‘studio’s’. In de grootste, Studio 4, passen 1.000 toeschouwers. De akoestiek van de studio’s is zo beroemd dat muzikanten uit de hele wereld er opnames komen maken en concerten geven.

“Kijk naar de kleuren: zand, beige, vaalgroen, vaalroze: dat werd door het publiek in het interbellum als heel esthetisch ervaren. Sommige materialen zouden we nu zien als niet-politiek correct: het exotische hout kwam uit de kolonie,” zegt Joanna Van der Heyden.

De grote baas van de omroep had zijn hoekbureau op de hoogste verdieping. Alles is gebleven zoals het was: drie brede ramen met een panoramisch uitzicht op het plein en wondermooi art-decomeubilair: een gebogen bureau met ingewerkte asbakken, fraaie fauteuils en salontafeltjes.

We dalen af naar de kelder, waar de elektriciteitscentrale voor de geluidsfabriek zat. Tegenwoordig is dit de kantine voor het personeel. De muren zijn instrumentenborden, bezaaid met wijzerplaten, knoppen, hendels en lichtjes. En vintage opschriften als “Aankomst radio alternatoren” of “Uitgang gestabiliseerde spanning”.

Muziek, informatie, amusement: dat was radio ook al in de jaren 30. Hoorspelen zoals in de film ‘Radioman’  werden live gebracht in de zogenoemde ‘kruisstudio’s’, die vanaf 1 centrale plek werden bediend. 

Radio was een sterk groeiend medium, vertelt Joanna Van der Heyden. “Mensen moesten luistergeld betalen. In 1930 waren er 70.000 betalende luisteraars, net voor de Tweede Wereldoorlog al meer dan een miljoen.”

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de Duitse bezetter de baas in het Flageygebouw. ‘Zender Brussel’ werd een propaganda-instrument. Een deel van de werknemers vertrok, anderen bleven aan het werk. “Orkesten en koren konden blijven musiceren, maar ze moesten hun repertoire aanpassen: geen Joodse componisten, geen moderne muziek zoals van Stravinsky”. 

“Vooral mensen met beleidsfuncties werkten samen met de Duitsers. Maar stel dat je een typiste was die de steekkaarten van de fonotheek invulde, wat moest je dan doen? Ik vind het moeilijk om daar als iemand van 2025 een oordeel over te vellen,” zegt Van der Heyden.

Na de Tweede Wereldoorlog hervatten de radio-uitzendingen en in 1953 kwam de televisie erbij. De zendmast stond er al, die was vooruitziend al klaargezet op dat beeldbepalende torentje van het Flageygebouw. 

Maar al in de jaren 60 werd uitgekeken naar een groter omroepgebouw. “In de jaren 70 vertrokken de algemene tv- en radionetten. Omroep Brabant bleef, net als de orkesten. Een groot deel van Flagey stond leeg en dat is nefast natuurlijk. In 1995 was iedereen weg. Er zat asbest in het gebouw.”

Het heeft werkelijk niet veel gescheeld of deze architectuurparel ging tegen de vlakte. “In 1997 werd Flagey op de lijst van meest bedreigde monumenten gezet.” Uiteindelijk stak een groepje mensen de koppen bij elkaar en zette een publiek-private samenwerking op het getouw. “Nu is dit geen omroepgebouw meer, maar een kunstencentrum.” 

“Ik besluit mijn gidsbeurten altijd met een citaat van schrijver Geert van Istendael,” zegt Joanna Van der Heyden. Uit 1995, toen het gebouw nog in de risicozone zat. “Ooit, ooit vaart de pakketboot weer door Brussel. Op alle dekken klinkt muziek en alle lampen schitteren.”