Zwarte gaten kunnen supersnelle winden ontketenen die lijken op de bekendere zonnewinden. Europese onderzoekers hebben zo'n uitbarsting voor het eerst kunnen observeren. Die supersnelle winden zijn deel van "de sleutel tot het begrip van de geschiedenis van sterrenstelsels in het heelal", zegt ESA-onderzoeker Camille Diez.
Nooit eerder gezien: explosie van zwart gat stuurt supersnelle winden van 60.000 kilometer per seconde de ruimte in
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
60.000 kilometer per seconde. Zo snel raasden extreem krachtige winden vanuit de kern van het sterrenstelsel NGC 3783 het heelal in in juli 2024. Ze ontstonden in het zwarte gat dat in die kern ligt. Om een idee te geven: dat is 440.000 keer sneller dan de hoogste windsnelheid die ooit is geregistreerd op Aarde, of één vijfde van de snelheid van het licht.
Een internationaal team van astronomen observeerde die uitbarsting, met medewerking van de Europese en Amerikaanse ruimtevaartorganisaties ESA en NASA. Ze gebruikten daarvoor 2 verschillende ruimtetelescopen die röntgenstraling kunnen vastleggen: de XMM-Newton en XRISM.
Zo merkten ze eerst een heldere uitbarsting van röntgenlicht op, vanuit het zwarte gat. Die ebde weg en werd binnen de 24 uur gevolgd door de supersnelle winden. "Nooit eerder hebben we een zwart gat zo snel winden zien creëren", zegt hoofdonderzoeker Liyi Gu (SRON Nederland).
Zwart gat voedt sterrenstelsel
Volgens de onderzoekers wijst dit erop dat een zwart gat, en bij uitbreiding het hele centrum van een spiraalvormig sterrenstelsel (de zogenoemde actieve nucleus, of AGN), soms wat op dezelfde manier functioneert als een ster.
Neem nu de zon, de ster in het centrum van ons eigen zonnestelsel. Die produceert zonnewind, uitbarstingen van geladen deeltjes die we hier op aarde kennen van het noorderlicht. Die ontstaan door schommelingen in het magnetische veld van de zon.
Op dezelfde manier "vreet" het zwarte gat in het centrum van het sterrenstelsel NGC 3783 de materie die eromheen zweeft. Het voedt op zijn beurt het extreem heldere en actieve hart van het sterrenstelsel.
Dit lijkt op de vlammen die uitbarsten vanuit de zon, maar dan op een bijna onvoorstelbaar grote schaal
Matteo Guainazzi, ESA
"De winden rond dit zwarte gat lijken te zijn ontstaan doordat het kluwen van het magnetische veld van het AGN (het centrum van het sterrenstelsel, red.) plots ontward raakte", zegt Matteo Guainazzi (ESA). "Dat lijkt op de vlammen die uitbarsten vanuit de zon, maar dan op een bijna onvoorstelbaar grote schaal."
Dat lijkt er dan weer op te wijzen dat sommige fysische wetten die zonne- en energieprocessen regelen, in het hele heelal op dezelfde manier werken. "Spannend", zeggen de onderzoekers.
"Winderige AGN's spelen een grote rol in de evolutie van hun gast-sterrenstelsels, en hoe die nieuwe sterren vormen", zegt Camille Diez (ESA). "Meer weten over het magnetisme van AGN's, en hoe ze zulke winden doen ontstaan, is daarom de sleutel om de geschiedenis van sterrenstelsels in het heelal te begrijpen."
