Gevechtsvliegtuigen zonder piloot boven Europa? Volgens flamboyante CEO is het geen sciencefiction

Begin november kijkt de defensiesector toe hoe in een verlaten stuk Californië een glanzend gevechtsvliegtuig zijn debuut maakt. De Fury, officieel YFQ-44A, heeft geen cockpit en dus geen piloot aan boord, maar het toestel zit wel vol nieuwe technologie die volledig autonoom vliegen mogelijk moet maken. 

Het is het vlaggenschip van Anduril, een Amerikaans defensiebedrijf dat zich in enkele jaren tijd heeft opgewerkt tot een van de belangrijkste innovators voor het Amerikaanse leger. Hun ambitie is duidelijk: snel en op grote schaal autonome wapensystemen produceren.

De spilfiguur achter dit ambitieuze defensieproject is Palmer Luckey, niet bepaald de typische defensiebaas. Met zijn shorts, teenslippers, Hawaïhemd en opvallende nektapijt duikt hij overal op als de flamboyante 'techbro' die de defensiesector wil heruitvinden.

De meeste mensen kennen Luckey van zijn eerste project: Oculus VR, een technologiebedrijf dat VR-brillen voor gamers maakt. Op zijn twintigste richt hij dat bedrijf op vanuit de garage van zijn ouders, amper 2 jaar later verkoopt hij die technologie voor 2 miljard dollar (1,7 miljard euro) aan Facebook. 

Maar in 2017 maakt Luckey een radicale carrièreswitch, van gamingtechnologie naar militaire technologie. Hij deed dat naar eigen zeggen vanuit een soort frustratie. Volgens Luckey verspilden veel getalenteerde mensen hun talent in sectoren die totaal niet belangrijk waren, zoals reclame, sociale media of entertainment.

Met Anduril wilde hij die bekwame mensen aan het werk zetten voor defensieproblemen of nationale veiligheidsproblemen, zaken die er volgens hem "echt toe doen". 

De naam van zijn creatie alleen al is een statement. Andúril, het opnieuw gesmede zwaard uit de boeken van Tolkien, symboliseert zijn missie: het leger moderniseren met nieuwe autonome systemen. En dat gaat veel verder dan alleen drones.

Anduril wil zijn autonome systemen niet alleen inzetten in de lucht, maar ook op land en op zee. Het bedrijf werkte daarom de laatste jaren aan een speciaal soort software, Lattice, die de informatiestroom van al deze autonome systemen bundelt en overzichtelijk weergeeft. 

Commandanten hoeven op die manier geen tien schermen meer tegelijk in de gaten te houden: AI verwerkt alle info tot één overzicht. Het systeem detecteert zelf dreigingen en stelt mogelijke reacties voor, tot en met het lanceren van een drone met één klik. Het maakt complexe oorlogsvoering erg eenvoudig.

Al die technologie komt samen in de Fury, een CCA (Collaborative Combat Aircraft) of een onbemand toestel dat voor of naast een bemand vliegtuig vliegt als verkenner en beschermend schild. De Fury kan snel dreigingen detecteren en uitschakelen, zonder dat de piloot echt in gevaar komt. "Het redden van Amerikaanse levens is een van de voornaamste prioriteiten", klinkt het bij Anduril. 

Geen cockpit dus, en ook geen stuurknuppel, maar wel ontworpen voor snelle en goedkope massaproductie, en dat valt ook op in het design. Zo kan het landingsgestel bijvoorbeeld gemaakt worden "door bijna elke machinewerkplaats in Amerika", zegt co-oprichter Brian Schimpf. Geen unieke en gesofisticeerde systemen dus, maar wel onderdelen die door iedereen gebouwd kunnen worden.

Het is een fundamenteel andere kijk op militaire hardware, maar wel eentje die lijkt aan te slaan. Het Amerikaanse leger heeft al gezegd dat het voor het einde van dit decennium een vloot van zeker 1.000 van de onbemande toestellen wil aankopen. 

General Atomics, vooral bekend van de Reaper-drones, aast op dezelfde contracten als Anduril. Hun toestel, de YFQ-42A, vloog eerder dan de Fury, maar Anduril ontwikkelde zijn variant in amper 18 maanden, van concept tot testvlucht, en liet die volledig autonoom vliegen. Dat is ongekend snel. Bij General Atomics waren nog piloten betrokken. 

Ondanks de wapenwedloop ziet Anduril General Atomics, of gelijk welk Amerikaans defensiebedrijf, niet als een concurrent. Hij zei: "We racen tegen China, dat op vele vlakken een groot voordeel heeft. Deze technologische wapenwedloop is geen keuze. De keuze is niet of we autonome wapens willen, maar of we ze zelf maken of China ons voorbij laten gaan."

Volgens VRT NWS-expert Jens Franssen staat de VS op het punt definitief de overstap te maken naar autonome toestellen na 2030. Europa blijft ondertussen verdeeld. Ambitieuze Europese projecten als FCAS (waarbij Frankrijk, Duitsland en Italië zijn betrokken) en Tempest (met het Verenigd Koninkrijk, Italië en Zwitserland) om een alternatief te bieden voor de Amerikaanse gevechtsvliegtuigen, zitten al jaren vast in onderlinge meningsverschillen, terwijl de F-35 intussen het meest gebruikte gevechtsvliegtuig in Europa is.

"De vraag wordt dan: welke ‘loyal wingman’ zullen Europese landen binnen 5 tot 10 jaar kiezen? Een Amerikaans toestel dat massaal is getest en geproduceerd, of een Europese variant die nauwelijks bestaat?" Franssen vreest nu al voor een nieuwe Europese miskleun.

De minister van Defensie, Theo Francken, staat wel open voor het gebruik van de onbemande 'wingmen' van Anduril. Meer zelfs: tijdens zijn bezoek aan de VS noemde hij de systemen nog "de heilige graal" van dronetechnologie. "In de toekomst kunnen onze F-35’s elk met vier van die onbemande jets hun missies doen. Dat zal hun slagkracht exponentieel verhogen", schrijft Francken op X.

Tegelijk klinkt er stevige kritiek op autonome wapensystemen. Systemen die werken met artificiële intelligentie kunnen plots wapensystemen aansturen, en dat roept veel morele en juridische vragen op. AI kan foutieve beslissingen nemen, burgers treffen of onverklaarbare keuzes maken. Wie draagt dan de verantwoordelijkheid? Veel AI-systemen zijn immers een black box: het is niet helemaal duidelijk waarom of hoe het beslissingen neemt, wat verantwoording erg moeilijk maakt.

Palmer Luckey weerlegt die kritiek. Hij benadrukt dat alle Anduril-producten zijn voorzien van een "kill switch" om menselijke interventie in nood- of ongewenste gevallen mogelijk te maken. Hij vindt het bovendien immoreel om een inferieure technologie te gebruiken. 

“Slimme wapens zijn superieur aan domme wapens", zegt hij. “Een landmijn weet het verschil niet tussen een schoolbus en een tank. Ik heb meer schrik van kwaadwillige mensen met middelmatige technologie dan van AI die beslist ons te vernietigen.”

Of autonoom vliegende gevechtsvliegtuigen binnenkort echt deel uitmaken van ons luchtruim, valt nog af te wachten. Maar één ding staat vast: de technologische omwenteling is ingezet, en ze dendert sneller vooruit dan veel landen kunnen volgen. Terwijl Anduril en zijn concurrenten in de VS nieuwe mijlpalen neerzetten, blijft Europa achter met twijfels en interne verdeeldheid.