Zonder zwans: Unesco erkent Brusselse marionetten als immaterieel cultureel erfgoed 

Een Brusselse regering is er nog steeds niet, maar het Gewest is wel een Unesco-erkenning rijker: de traditie van de staafmarionetten. Stangpoppen zijn traditionele houten marionetten die behalve met touwtjes ook met metalen staven worden bewogen en tot leven gewekt. Je kan ze bewonderen in hartje Brussel, in het Koninklijk Theater Toone . In volkse vertellingen met Brusselse 'zwans' in een mix van talen.

De stangmarionetten krijgen nu een belangrijke internationale erkenning. De traditie is ingeschreven op de Unesco-lijst van immaterieel cultureel erfgoed, na een voordracht door het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De beslissing is genomen op de jaarlijkse Unesco-vergadering in New Delhi, India. 

Eerder werd ook de Brusselse Ommegang-stoet ingeschreven, naast andere tradities uit Vlaanderen en Wallonië, zoals het carnaval van Binche of de biercultuur.  Onderaan dit artikel vind je een lijst.

Het volkse poppentheater van Toone gaat ver terug in de tijd. De eerste poppen doken op in Sicilië en kwamen met rondtrekkende groepen in onze contreien terecht. In de tijd van Filips II moesten de Brusselse theaters sluiten, uit schrik voor protest. De Brusselaars vervingen de acteurs dan maar door poppen of ‘poesjenellen’ en speelden in verborgen theatertjes.

Het Koninklijk Theater Toone bestaat sinds 1830 en is dus net zo oud als de Belgische staat. Alle houten poppen worden in een eigen atelier bedacht en gemaakt. Per voorstelling staan er 7 mensen op de scène: 6 marionettenspelers en ‘Toone’, die met verbluffend gemak de stemmen van alle personages vertolkt.

Toone I en II in de 19e eeuw waren nog analfabeet. Net als het grootste deel van het publiek. Want het waren de gewone mensen die naar de poppentheaters kwamen. Begin 20e eeuw waren er nog een 50-tal in Brussel. Theater Toone blijft alleen over, en brengt parodieën op klassieke theaterstukken, sprookjes en vertellingen allerhande. 

Op dit moment is Toone VIII - Nicolas Géal - de stemmenacrobaat. Zijn vader José, Toone VII, is intussen 94 en komt nog heel geregeld langs: "Voor mij spreekt het vanzelf dat we op de lijst komen. Het doet me natuurlijk plezier dat ze ons marionettenspel erkennen."

Bij Toone wordt er gespeeld in het "Brussels-Frans, Brussels-Vloms, Brussels-Engels of Brussels-Italiaans," lacht Toone VII. 

Het is het Brusselse Gewest dat de kandidatuur voor de Unesco had ingediend. Hoewel er ook staafmarionettentheaters bestaan - of bestonden -  in andere steden , zoals Luik of Antwerpen .

Financiële gevolgen heeft de Unesco-inschrijving niet. De internationale erkenning opent wel vaak de weg naar extra bescherming, financiering en promotie op nationaal vlak. "Het is symbolisch," zegt Brussels staatssecretaris Ans Persoons (Vooruit). "Je voelt veel emotie en trots bij het gezelschap. Voor hen is dit ook een zekerheid dat ze in de toekomst nog middelen zullen krijgen om te blijven bestaan." 

Eind jaren 60 was de traditie op sterven na dood. Maar sindsdien is de schwung er weer ingekomen, dankzij de inzet van families die er hun schouders onder zetten en dankzij ook veel jonge medewerkers. Alles samen werken zo'n 30 mensen voor Theater Toone.

"Na al die eeuwen werkt dit nog altijd," zegt Ans Persoons. "Ze passen zich ook aan een internationaler publiek en aan de diversiteit van Brussel aan. Maar altijd met de typische Brusselse zwans of zelfspot."

De medewerkers van het Koninklijk Theater Toone in Brussel vertellen zelf over hun geschiedenis en hun manier van werken:

De Brusselse marionetten worden dus ingeschreven op de 'Representatieve lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid' van de Unesco. Het gaat om tradities, gebruiken, evenementen, maar ook over 'best practices' die als voorbeeld strekken. Deze Belgische tradities staan intussen op de lijst:

Er zijn ook inschrijvingen samen met andere landen, zoals het jachthoornspelen, de valkenjacht, traditionele irrigatietechnieken, of stenen muren bouwen zonder mortel. 

En daarnaast erkent Unesco ook ‘goede praktijken’ om tradities te bewaren. In 2023 werd de opvang met mensen met een beperking in Geel ingeschreven op de lijst. Ook  het doorgeven van de beiaardcultuur of van volksspelen staat op de lijst.

Het carnaval van Aalst is een geval apart. Dat werd in 2010 ingeschreven op de Unesco-lijst, maar in 2019 was er commotie over een praalwagen waarop Joden op een karikaturale manier werden afgebeeld. ‘De satirische geest van Aalst carnaval en de vrijheid van meningsuiting kunnen niet dienen als dekmantel voor manifestaties van haat,” zei de Unesco.

Om te vermijden dat Unesco het carnaval van de lijst zou verwijderen, heeft de stad Aalst uiteindelijk zelf een verzoek ingediend om niet langer erkend te worden. In december 2019 heeft Unesco het Aalsters carnaval dan weer geschrapt van de lijst.

De Unesco vergadert elk jaar in de zomer ook over een andere lijst: die van het onroerende of materiële erfgoed. Denk aan gebouwen, ruïnes, archeologische sites, landschappen. Ook daarvan is al een groot aantal pareltjes in België erkend.