Driekwart van gezinnen met laag inkomen houdt te weinig over na woonkosten, Lisa (27): "Nog 500 euro over om van te leven"

Lisa (27) belandt, wanneer ze 19 jaar is, op straat. Bij haar ouders kan ze niet meer terecht, maar aangezien ze nog naar school gaat, heeft ze ook geen inkomen en kan ze dus geen woning betalen. Er volgen jaren van dakloosheid waarbij ze op straat leeft en sofasurft bij vrienden.

Uiteindelijk behaalt Lisa haar diploma en geraakt ze na eerst heel wat vrijwilligerswerk aan een job als ervaringsdeskundige bij Sta-an vzw, een armoedevereniging in het Antwerpse waar ze werkt. Uiteindelijk lukt het haar ook om een appartement te huren op de private markt.

"Ik betaal momenteel 615 euro per maand voor mijn appartement. Dat is niet veel als je naar de huidige huurprijzen kijkt. Ik heb ook het geluk dat mijn appartement goed in orde is. Maar als ik daar alle kosten bij optel, kom ik aan een totaal van 1.300 euro per maand, enkel voor mijn woonkosten." Onder al die kosten rekent Lisa haar water, gas en elektriciteit, maar ook de gemeenschappelijke kosten voor het gebouw en haar telecomabonnement. "Dat is veel als je weet dat ik zo'n 1.750 euro per maand verdien."

Toch is ze blij dat ze nu eindelijk een thuis heeft: "Het begint allemaal met een vaste plek. Je hebt een huis nodig waar je goed kan slapen, kan koken en tot rust kan komen. Als je dat hebt, dan kan je ook studeren of werken en doorgaan met je leven."

Uit het Jaarboek Armoede blijkt dat vooral mensen die huren (zowel op de privémarkt als een sociale woning), eenoudergezinnen, vluchtelingen en de 20 procent laagste inkomens kampen met problemen op vlak van betaalbaarheid van wonen. Bij de laagste inkomens namen de problemen zelfs significant toe sinds 2018.

"64 procent van deze gezinnen geeft meer dan 30 procent van hun beschikbaar inkomen uit aan de betaling van de huur. Op basis van hun resterend inkomen (d.w.z. na aftrek van de huisvestingskosten) beschikt 78 procent van deze gezinnen over onvoldoende middelen om andere noodzakelijke uitgaven te dragen. Dat dwingt gezinnen te bezuinigen op andere noodzakelijke uitgaven, zoals gezondheidszorg, energie en vrije tijd", aldus de onderzoekers in het Jaarboek.

Dat merkt ook Lisa: "Eens mijn woning betaald is, heb ik nog zo'n 400 à 500 euro om van te eten, te leven. Dat is echt heel weinig. Ik moet altijd heel goed nadenken hoe ik mijn geld uitgeef. En vooral mijn sociale activiteiten moet ik hierdoor opgeven: eens iets gaan eten met vrienden of een hobby uitoefenen zit er niet in."

Volgens de cijfers van Statistiek Vlaanderen telde Vlaanderen eind 2023 180.589 sociale huurwoningen: 92 procent daarvan zijn eigendom van de woonmaatschappijen en 8 procent zijn ingehuurde woningen. 

Amper 6 procent van de woningen in Vlaanderen zijn sociale huurwoningen. Daarmee hebben we er beduidend minder dan onze buurlanden. In Nederland zijn zo'n 28 procent van de woningen voor sociale verhuur. 

Eind 2024 stonden 187.874 kandidaten op de wachtlijst voor een sociale huurwoning.  Dat is een stijging met 13 procent ten opzichte van 2021. Dat betekent dat slechts 1 op de 5 inkomensarme huishoudens een sociale woning kan huren. De gemiddelde wachttijd is 4 jaar en 8 maanden, maar die is langer voor grote gezinnen of in de centrumsteden.

Daartegenover staat de enorme leegstand. Ongeveer 15.000 sociale woningen in Vlaanderen staan leeg. Dat is 1 op de 10. Voor een groot deel komt dat doordat die moeten gerenoveerd worden. 

Volgens Heidi Degerickx van het Netwerk tegen Armoede hebben de voorbije regeringen te weinig geïnvesteerd in sociale woningen: "Er wordt ingezet op eigendomsverwerving. De regeringen zeggen altijd dat de Belg een baksteen in de maag heeft, maar meer en meer Belgen kunnen die baksteen niet kopen", zegt ze.

"Er zijn te weinig sociale woningen gebouwd, omdat het beschouwd werd als een marginaal gegeven, terwijl we nu wel een wooncrisis hebben waarin ook jonge mensen, alleenstaanden en pas gescheiden mensen helemaal geen eigendom meer kunnen verwerven."

Door de lange wachttijden zijn heel wat mensen gedwongen om te huren op de private markt. Maar dat heeft gevolgen voor hun levenskwaliteit.

Uit cijfers in het Jaarboek blijkt dat de helft van de mensen die op de private markt huren meer dan 30 procent (of zelfs 40 procent inclusief kosten) uitgeeft aan huur en dat dit bij sociale huurders slechts over 1 op de 6 gezinnen gaat. Sociale huur lijkt hiermee een goede manier voor het bestrijden van betaalbaarheidsrisico's bij woonuitgaven.

Een sociale woning verhoogt niet enkel de levenskwaliteit van de gezinnen (bv. op het vlak van woonzekerheid), maar geeft hen ook de mentale en financiële ruimte die ze nodig hebben om te werken aan een verdere verbetering van hun arbeidsmarktpositie, levensomstandigheden en de zorg voor de kinderen.

"Een sociale woning is geen garantie op financiële toereikendheid wanneer het inkomen structureel tekortschiet, maar draagt sterk bij aan het verkleinen van de kloof tussen het inkomen en de noodzakelijke uitgaven."

"Een stabiele woning op zich is niet voldoende: sociale huisvesting kan bijvoorbeeld gekoppeld worden aan toegang tot (geestelijke) gezondheidszorg, begeleiding naar werk en schuldhulpverlening", zo concluderen de onderzoekers uit het jaarboek.

Dat bevestigt Lisa, want ook zij staat ondertussen al 5 jaar op wachtlijst voor een sociale woning en voldoet aan alle voorwaarden. Wanneer ze naar de woonmaatschappij belt, kunnen die haar niet zeggen hoelang ze er nog zal staan. Nochtans zou het haar heel wat ademruimte geven: "De huurprijs van een sociale woning zal sowieso wat lager liggen dan wat ik nu betaal. Het zou me toelaten af en toe eens iets anders te doen."

Het sociale woonbeleid, vooral in Vlaanderen, is de afgelopen jaren opvallend strenger geworden. Kandidaat-huurders moeten ook aan meer voorwaarden voldoen.

Zo zijn de inkomensvoorwaarden verstrengd, moet het niveau van het Nederlands hoger zijn, moeten mensen ingeschreven zijn bij de VDAB en mogen ze ook niet te vaak werk weigeren. Sinds 1 januari 2024 is er ook een vermogensvoorwaarde ingevoerd, de zogenoemde middelentoets. Die bepaalt dat kandidaat-huurders niet over spaar-, betaal-, termijn- of effectenrekeningen mogen beschikken die een bepaalde grens overschrijden.

De huidige Vlaamse regering investeert 6 miljard euro in sociale woningen. Vlaams minister van Wonen Melissa Depraetere (Vooruit) zegt dat ze tegen 2042 56.000 sociale woningen extra wil realiseren. Maar in dat cijfer zitten ook de 15.000 sociale woningen die te weinig zijn gerealiseerd in het plan voor de periode 2009-2025.

"We zitten in Vlaanderen met een wooncrisis. Er is een groot tekort aan betaalbare huurwoningen en dat zet de huurprijzen onder druk. En daar zijn vooral alleenstaanden en gezinnen met een beperkt budget de dupe van. Als minister van Wonen ga ik mijn verantwoordelijkheid nemen", aldus Melissa Depraetere.

Het Netwerk tegen Armoede vindt dat de wooncrisis urgenter op de agenda van de huidige regering moet komen te staan: "Er moet een crisisplan komen rond het bijbouwen en renoveren van sociale woningen. De ambitie is er, maar mag gerust verdubbeld worden. Er moet meer ingezet worden op het versterken van de huurtoelages voor wie op de private markt huurt."

De regering besliste daarover al dat verhuurders van slecht geïsoleerde woningen hun prijzen vanaf 2028 niet meer mogen indexeren. En ook het systeem van budgethuur, waarbij woningen worden verhuurd onder de marktprijs, wordt verder uitgebreid.

In maart vorige jaar oordeelde het Europees Comité voor Sociale Rechten van de Raad van Europa in een rapport dat Vlaanderen te weinig investeert in sociale woningen. Dat rapport werd opgemaakt nadat Woonzaak, een initiatief van een 70-tal Vlaamse sociale organisaties die een ambitieuzer Vlaams woonbeleid proberen af te dwingen, een klacht had ingediend. Het rapport kan niets afdwingen, maar na verloop van tijd zal de situatie in Vlaanderen op basis hiervan wel geëvalueerd worden.