In 2020 voorspelde regisseur Adil El Arbi dat er 5 jaar later “nog meer racisme” zou zijn. In het VRT NWS-programma 'Over 5 jaar' geeft hij aan dat dit volgens hem inderdaad het geval is. "Er is een algemeen gevoel om bepaalde origines aan te duiden als diegenen die de westerse cultuur willen bedreigen", zegt hij. Socioloog Bart Meuleman bevestigt dat het migratiedebat is verhard, maar er zijn wel minder meldingen.
Regisseur Adil El Arbi voorspelde dat racisme laatste jaren zou toenemen, klopt dat ook?
Joppe De Hert
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Regisseur Adil El Arbi bevestigt in het VRT NWS-programma 'Over 5 jaar' zijn voorspelling uit 2020 dat racisme zou toenemen.
"Er is een algemeen gevoel om bepaalde origines aan te duiden als bedreiging voor de westerse cultuur", zegt hij.
Het aantal meldingen van racisme bij mensenrechtenorganisatie Unia daalde na een piek in 2020, maar sinds 2022 is er opnieuw een stijging..
Volgens Unia is het moeilijk om te zeggen of racisme daadwerkelijk gestegen is.
Socioloog Bart Meuleman (KU Leuven) stelt dat anti-immigratie sentimenten in België al 20 jaar stabiel zijn, maar dat het migratiedebat negatiever is geworden en moslims vaker het doelwit zijn
De dood van George Floyd in Minneapolis leidt in het voorjaar van 2020 tot een golf van protesten van de 'Black Lives Matter'-beweging in de Verenigde Staten en de rest van de wereld.
Adil El Arbi woont tijdens die periode in de VS, voor de opnames van zijn film 'Bad boys'. Van dichtbij ziet hij hoe de strijd tegen racisme de wereld overneemt. In 'Over 5 jaar' krijgt hij in 2020 de vraag van Wim De Vilder of racisme 5 jaar later toegenomen zal zijn.
'Over 5 jaar'
In 2020 nam nieuwsanker Wim De Vilder interviews af met 9 bekende Vlamingen. Die gesprekken werden 5 jaar lang bewaard. Nu nodigt De Vilder hen opnieuw uit om hen te confronteren met hun uitspraken en voorspellingen van toen. Dat resultaat zie je in het nieuwe VRT NWS-programma 'Over 5 jaar'.
"Binnen 5 jaar gaat er nog meer racisme zijn in de VS", antwoordt hij. "En in Europa ook. Nu komen we in die post-coronaperiode met een economische crisis. Er gaat meer racisme en nationalisme zijn en je gaat iemand willen aanduiden: 'Dat komt allemaal door u'. Dus dat gaat helaas niet verminderen."
El Arbi moet lachen als hij nu het fragment van toen terugziet. "Goed voorspeld! Goed gezien, Adil van 5 jaar geleden."
"Ik merk dat je moet oppassen met wat je zegt"
Op de vraag of er vandaag effectief meer racisme is, zegt hij 'ja'. "Er is een algemeen gevoel van: 'Oké, nu gaan we bepaalde mensen van andere origines aanduiden als diegenen die onze westerse cultuur bedreigen'. Mensen kunnen dat openlijk zeggen en dat is zelfs populair."
"Dingen die 5 jaar geleden altijd zo discreet, subtiel en psychologisch waren, zijn nu allemaal weg. Dat is gewoon normaal. Dat is misschien zelfs bijna de norm aan het worden."
Daarom let El Arbi meer dan vroeger op de uitspraken die hij doet. "Ik merk dat je moet oppassen met wat je zegt. Het feit dat ik Marokkaan en moslim ben, zorgt ervoor dat wat ik ga zeggen nog meer beladen is. Het zijn de woorden van een moslim, dus daar zal wel iets achter zitten."
Wat zeggen de cijfers?
El Arbi ziet dus zelf een toename en een normalisering van racisme. Toch lijken de cijfers op het eerste gezicht iets anders te zeggen.
Bij mensenrechtenorganisatie Unia is het aantal meldingen van racisme of andere vormen van discriminatie de voorbije jaren gedaald. Na 3.684 meldingen van discriminatie op het vlak van raciale criteria in 2020, daalde dat aantal met bijna de helft. Sinds 2022 is er wel weer een toename. Vorig jaar waren er 2.168 meldingen.
Het aantal meldingen van discriminatie op het vlak van geloof of levensbeschouwing ligt over het algemeen een pak lager. In 2020 kreeg Unia daar 733 meldingen van. In 2024 waren dat er 441.
Als we dieper duiken in de cijfers van Unia , zien we dat het aantal meldingen tegenover 2017 wel is gestegen en dat er een opvallende piek is in 2020. "Dat jaar was er inderdaad de 'Black Lives Matter'-beweging na de dood van George Floyd", zegt Unia-woordvoerster Carole Poncin.
"Sindsdien is er wel een evolutie ontstaan die ervoor heeft gezorgd dat we er nu meer mee bezig zijn. Er is collectief meer bewustzijn dat er racisme plaatsvindt in onze maatschappij. Vroeger werd het eerder weggelachen."
De mensenrechtenorganisatie benadrukt wel dat niet iedereen melding doet wanneer hij of zij slachtoffer is van racisme of discriminatie.
"Je kan wel aantonen dat je niet wordt aangenomen op basis van je afkomst. Maar als iemand op straat roept dat je terug naar je eigen land moet, valt dat moeilijk te bewijzen."
Verschillende instellingen
Ook andere instellingen houden meldingen en klachten bij van slachtoffers. Het Vlaams Mensenrechteninstituut (VMRI) doet dat sinds 2023, waardoor Unia zelf minder Vlaamse meldingen ontvangt.
In 2024 kwamen er 1.075 discriminatieklachten binnen bij het VMRI. 33 procent daarvan waren klachten op het vlak van raciale kenmerken en nationaliteit. Dat is 2 procent meer dan het jaar ervoor. 7 procent van de klachten waren gebaseerd op geloof, bijna een halvering tegenover 2023.
Het is moeilijk om concreet te zeggen of racisme gestegen is
Carole Poncin, Unia
De federale politie houdt om de 3 jaar met 'De Veiligheidsmonitor' een bevraging bij de Belgische bevolking. "Alle vormen van discriminatie kennen een stijging tussen 2021 en 2024", staat in 'De Veiligheidsmonitor' van 2024. Zo'n 150.000 Belgen hebben de vragenlijst beantwoord.
"Het is moeilijk om concreet te zeggen of racisme en andere vormen van discriminatie gestegen zijn", zegt Poncin van Unia. "Er is geen algemene monitor of instelling die cijfers bijhoudt, maar meldingen komen bij verschillende organisaties terecht."
In de mainstream
Of de cijfers El Arbi’s indruk nu ontkrachten of net ondersteunen, feit blijft dat hij het gevoel heeft dat racisme sterker aanwezig is. Maar waar komt dat gevoel precies vandaan? We stellen de vraag aan Bart Meuleman, professor Sociale Wetenschappen aan de KU Leuven.
"In ons onderzoek focussen wij op houdingen van Belgen ten aanzien van immigratie en immigranten in het algemeen. Die houdingen zijn al ruim 20 jaar lang erg stabiel gebleven. Anti-immigratiesentimenten bij de bevolking zijn dus niet toegenomen in de voorbije 5 jaar."
In de voorbije 20 jaar zijn moslims het doelwit bij uitstek geworden in migratiedebatten
Bart Meuleman
Toch begrijpt hij dat El Arbi ervaart dat er meer racisme is.
"Extreemrechts heeft aan kracht gewonnen in Vlaanderen", zegt Meuleman. "Het discours dat over migratie gevoerd wordt, is een stuk negatiever dan enkele jaren terug. Het gevolg is dat standpunten die enkele jaren geleden enkel in de marge te vinden waren, nu in de mainstream zijn terechtgekomen. Inclusief boodschappen met een duidelijk racistische inslag."
"Ook de inhoud van maatschappelijke debatten rond etnische minderheden is veranderd. In de voorbije 20 jaar zijn deze debatten sterk geculturaliseerd en zijn moslims het doelwit bij uitstek geworden."
Zo merkt Meuleman nog op dat migratiedebatten in de jaren 90 vooral over economische factoren gingen. "Dat de houdingen ten aanzien van immigratie in het algemeen stabiel zijn, sluit dus niet uit dat het discours rond bepaalde groepen, zoals moslims, sterk is verhard."
Wat is racisme?
"Het begrip 'racisme' verwijst naar een ideologie die stelt dat groepen op basis van genetische of (aangeboren, weinig veranderlijke) culturele kenmerken gerangschikt kunnen worden. Dat er dus superieure en inferieure groepen zijn. Een ideologie (en hoe sterk die is) valt moeilijk vast te stellen", aldus Meuleman.
"Wat we wel kunnen vaststellen is discriminatie (onterecht ongelijke behandeling van personen of groepen, kan ingegeven zijn door een ideologie), standpunten van partijen rond immigratie (die door racistische ideologie kunnen ingegeven zijn, maar ook door andere overwegingen), stemgedrag van mensen, opvattingen van mensen over immigratie… Kortom: het antwoord is niet eenvoudig te geven, en het hangt ervan af wat je precies bedoelt."
