In het AfricaMuseum in Tervuren ontkracht een tentoonstelling een monumentaal schilderij: 'het Congopanorama'. Het moest in 1913 de beschavingsmissie van het Belgische kolonialisme verheerlijken. Vandaag krijgt het een luide Congolese tegenstem en valt het doek over het bedrog van toen.
AfricaMuseum ontkracht koloniaal propaganda-schilderij met Congolese tegenstem: "Wat een maskerade!"
Katrien Vanderschoot
Gepubliceerd:
Samenvatting:
In het AfricaMuseum in Tervuren ontkracht de tentoonstelling 'Het Congopanorama' een monumentaal schilderij dat in 1913 de Belgische kolonisatie van Congo moest verheerlijken.
Het oorspronkelijke doek werd digitaal gereconstrueerd en aangevuld met Congolese stemmen, liederen en commentaar die de propaganda van toen tegenspreken.
"De uitdaging was om met deze tentoonstelling het panorama te tonen en tegelijk te ontkrachten, door ook het verhaal van de Congolezen te laten vertellen", zegt Bart Ouvry, directeur van het AfricaMuseum.
Terug naar 1910, toen het huidige AfricaMuseum werd gebouwd. 2 artiesten worden naar Belgisch Congo gestuurd om een schilderij samen te stellen dat de kolonisatie moet verheerlijken. De "nieuwe" kolonisatie, want de wanpraktijken van koning Leopold II hadden ons land zo'n grote imagoschade toegebracht, dat het ministerie van Koloniën het positiever wilde aanpakken. Na Congo Vrijstaat zou Belgisch Congo de "primitieve bevolking gaan beschaven".
De schilders, Alfred Bastien en Paul Mathieu trekken naar Elizabethville en de omgeving van de havenstad Matadi. Daar is de industrialisering volop aan de gang. Ze fotograferen dorpsgezichten, marktjes, soldaten van de Force Publique, geketende dragers met ivoor en hout, een havenzicht en veel oerwoud.
Werkelijkheid uitgewist
Het wordt een megalomaan schilderij, van 115 meter lang en 15 meter hoog, 3.000 kilo zwaar. Op de wereldtentoonstelling in Gent van 1913 wordt er een speciaal cirkelvormig paviljoen voor gebouwd, en binnen kunnen de toeschouwers dan van op een verhoog in het midden naar het wonderlijke landschap kijken, alsof ze er middenin staan. Een kwart miljoen mensen komt het Congopanorama bezoeken.
Maar niets is wat het lijkt. De foto's van de artiesten zijn op het doek getrukeerd. Verdwenen zijn de ketens van de dragers, verdwenen zijn de slagtanden van de olifanten, verdwenen de onderdrukking.
De ontkrachting
Als je de tentoonstellingszaal binnenkomt, hoop je wellicht om het imposante doek en zijn virtual reality opnieuw te beleven. Maar de schijn is vervangen door de werkelijkheid. Het imposante doek van toen is nu een gedigitaliseerde versie op basis van hoogwaardige foto's, in de vorm van een halfrond.
Het oorspronkelijke Congopanorama was nog eens tentoongesteld in Brussel in 1935, en daarna opgeborgen, eerst in het Koloniënpaleis in Tervuren, in slechte omstandigheden. Daar werd het door de Duitsers beschadigd met een zaag, omdat ze dachten dat er een kanon in verborgen zat. In de jaren 1950 kwam het terecht in het Legermuseum in Brussel, in een depot van het War Heritage Institute.
In 2009 werd het doek voor het eerst uitgerold voor een restauratieonderzoek. In 2022 werd een grote actie opgezet om het te ontrollen en te digitaliseren. "Met de hulp van vrijwilligers en 2 Bergepanzertanks van het Belgische leger werd het schilderij op een koude winterdag in de kazerne van Ieper ontrold. Vervolgens werd het doek meter per meter gefotografeerd in hoge resolutie. En het schilderij zelf... dat verdween opnieuw in het depot", zegt onderzoekster Leen Engelen.
De onderzoekers konden uit het rijke archief van het AfricaMuseum een hele schat toevoegen aan schriftelijke, beeldende en orale herinneringen aan die tijd rond 1913. "De uitdaging was om met deze tentoonstelling het panorama te tonen en tegelijk te ontkrachten, door ook het verhaal van de Congolezen te laten vertellen", zegt directeur Bart Ouvry van het AfricaMuseum.
Tegenstem
Een Congolees spreekwoord zegt "het beeld van de propaganda neemt de lift, het geluid van de werkelijkheid komt via de trap". In deze tentoonstelling achterhaalt de waarheid de leugen op dezelfde manier
Over het idyllische landschap van het doek worden teksten geprojecteerd van liederen die de Congolese dwangarbeiders destijds zongen. "O witte man. De reis is lang!" Of "Is dit hun thuisland? We willen niks met hen te maken hebben", het geluid van de gezangen slaat de toeschouwer om de oren.
De liederen komen uit de archieven van het AfricaMuseum. Het is een vreemde vaststelling dat ze nooit waren vertaald. "Het waren liederen opgenomen door een missionaris en een militair, zonder dat ze wisten wat ze betekenden", zegt Koenraad Ecker. "Eigenlijk waren het protestsongs, die door de jaren heen als een boodschap in een fles bij ons zijn terechtgekomen. Nu kunnen ze een tegenstem bieden aan de propaganda." Met andere woorden, de Congolezen namen de Belgen bij de neus, lang voor die dat zelf beseften...
Deepfake is van alle tijden
Tegen de muur tegenover het panorama hangt een schilderij van de Congolese schilder Hilary Balu. De felle kleuren wedijveren met die van het oude doek. Het spot met de lege belofte die de Belgen destijds en ook na de kolonisatie deden aan de Congolezen. "Ze beloofden beschaving, maar ze namen die weg, ze roofden de bodem leeg, en wisten ook de herinnering en de identiteit weg, de spiritualiteit, de talen..."
De Congolezen van vandaag krijgen ook een stem. Geluidskunstenaar Koenraad Ecker trok met cultureel ondernemer Haldi Nzia Okudheyo naar Congo met foto's van het oorspronkelijke doek. Iedereen kent er nog wel een familielid dat te maken heeft gehad met de vernederingen van de kolonisatie. Hun commentaar op het oorspronkelijke panorama is opgenomen en klinkt luid: "Wat een maskerade!"
De tijdelijke tentoonstelling loopt tot en met 27 september volgend jaar in het AfricaMuseum in Tervuren.
