Is politiek in Kirgizië dood? Niemand lijkt geïnteresseerd in de nakende parlementsverkiezingen

Elke nationale verkiezing in Kirgizië, of het nu een presidentiële of parlementaire is, is meestal plezierig en amusant. Overal in het land trekken politici rond om stemmen te sprokkelen, artiesten en kunstenaars vermaken het kiespubliek (en verdienen daar vaak ook een serieuze pak geld mee) en mensen zitten aan de buis gekluisterd voor de verhitte politieke debatten.

De democratie in Kirgizië is lang niet perfect, maar leeft wel en is erg dynamisch.

Tot nu, dan toch. Op 30 november worden er parlementaire verkiezingen gehouden, maar van dat gewoonlijke enthousiasme is niet veel te merken. Veel kiezers zien door het bos de bomen niet meer. De kandidaten zijn bovendien niet meer zo entertainend zoals ze vroeger waren en de inzet van de verkiezingen leek nog nooit zo laag.

Op enkele dagen van de verkiezingen is het anders dynamische politieke toneel in Kirgizië leeg en doods. Wat is er aan de hand?

Daarvoor moeten we eerst even terug in de tijd. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 is Kirgizië nog niet meteen een democratie: de eerste échte verkiezingen komen er pas in 1995. Dan wordt president Askar Akayev gekozen en beslissen kiezers over een tweekamerstelsel, zoals er bij ons een Kamer van Volksvertegenwoordigers en een Senaat is. 

De eerste verkiezingen verlopen grotendeels volgens het boekje: er zijn verschillende kandidaten, vrije media en een actieve oppositie. De opkomst is ook erg hoog: bij het constitutionele referendum in 1998 komt 96,4 procent van de kiesgerechtigde bevolking opdagen. Een absoluut record, maar dan gaat het bergaf. 

In 2005 belandt Kirgizië in een eerste crisis. Aanvankelijk werd Akayev gezien als een hervormingsgezinde leider, maar in de loop van de jaren nam corruptie, nepotisme en politieke repressie toe. Na een tijd is de maat vol en komt de bevolking massaal op straat. Door de zogenoemde Tulpenrevolutie ziet Akayev zich gedwongen om af te treden en weg te vluchten. Het zou de eerste revolutie van velen worden.

Want ook de jaren daarna walst Kirgizië van de ene in de andere politieke crisis. In 2010 wordt een tweede president van Kirgizië de laan uitgestuurd en wordt toenmalig president Koermanbek Bakijev na beschuldigingen van corruptie afgezet. Opnieuw leeft er hoop onder de bevolking dat de democratie in ere hersteld kan worden, maar dat optimisme moet al snel baan ruimen voor de realiteit. 

Parlementsleden en presidenten wisselen elkaar om de haverklap af. Ondanks de formele democratie neemt de effectieve inspraak van burgers langzaam af.

In 2021 krijgt de Kirgizische democratie een laatste kaakslag: er wordt een referendum gehouden om de macht van het parlement af te bouwen en de bevoegdheden van de president Sadyr Japarov uit te breiden. Voor kritische stemmen is bij dit referendum zo goed als geen plaats en de uitslag lijkt al voor de effectieve stembusgang vast te staan.

Dat toont zich in de opkomstcijfers: ondanks het belang van de verkiezingen komt slechts 35 procent opdagen, een groot verschil met de recordopkomst van 96 procent bij het eerste referendum uit de geschiedenis. Voor veel inwoners van Kirgizië is het optimisme over de democratie volledig weg: hoewel er nog verkiezingen zijn, functioneert de democratie meer als façade.

Na de uitslag van het referendum ziet het parlement haar invloed zo goed als volledig verdwijnen en is Kirgizië geëvolueerd naar een sterk presidentieel systeem.

De publieke teleurstelling uit 2021 is de directe oorzaak voor deze futloze verkiezingen. De kandidaten zijn oude bekenden of compleet onbekenden, en de typische Kirgizische politieke opwinding ontbreekt. Bloggers en influencers domineren het online landschap, terwijl levendige politieke debatten stil zijn gevallen.

Op sociale media zijn mensen voorzichtig met hun mening: op het uiten van kritische bedenkingen over de politiek staan strenge straffen, en in het echte leven praten velen liever niet over politiek. Zelfcensuur is de norm. Campagnes zijn minder extravagant en onafhankelijke media zoals Kloop of Azattyk zijn grotendeels verdwenen.

Ook maatschappelijke organisaties zijn muisstil. Activisten concentreren zich op overleven en protesten zijn nauwelijks nog mogelijk.

Kortom: de Kirgizische politiek lijkt dood. Niemand lijkt nog geïnteresseerd in de parlementsverkiezingen, zelfs de kandidaten niet. Wat sommigen zien als stabiliteit voelt vooral als politieke verlamming, waarbij Kirgizië langzaam afglijdt richting het autoritaire model van bijvoorbeeld Turkmenistan.

En als niemand ingrijpt, wordt Kirgizië misschien ook weer Kirgizstan.