"Dames en heren, Kameraden": in het surrealisme van René Magritte zit een politieke boodschap

Het KMSKA, dat nauwelijks werk van Magritte bezit, zocht en vond een goede reden voor deze tentoonstelling: op zondag 20 november 1938 gaf Magritte er de drukbezochte, met beelden geïllustreerde lezing ‘La ligne de vie’. Het was de nog piepjonge dichter en schrijver en later kunstenaar Marcel Mariën die de projectie van de glasplaatjes verzorgde. In zijn introductie gaf Mariën zowel het museum als zijn publiek een sneer: het was te burgerlijk en niet meer van deze wereld, omdat het kunst als relikwie vereerde.

Ik had toen in die zaal willen zitten om de geschokte blikken van de mooi uitgedoste toehoorders te zien.

Dit zijn 4 redenen waarom de expo een bezoek meer dan waard is.

Daags na de lezing  zou Magritte 40 jaar worden.  Zijn werk was wel al wereldwijd tentoongesteld , van Parijs over Londen tot New York. En het had al wel voor wat deining gezorgd. Maar hij was nog niet de ster die hij na de oorlog zou worden: hij kluste nog bij als reclameschilder en Georgette als winkeljuffrouw.

Magritte was zelden gul met duiding over zijn werk, maar die zondagvoormiddag liet hij uitzonderlijk 50 minuten lang in zijn interne keuken kijken. En dankzij AI kunnen we hem dat allemaal opnieuw horen vertellen – je moet er echt even voor gaan zitten.

Hij legt uit hoe hij de magie van de schilderkunst ontdekte: als kind speelde hij met een meisje in de donkere grafkelders van een oud, verlaten kerkhof in een provinciestadje. Daar raakte hij betoverd door het licht en het mysterie, en zag hij ook  een schilder aan het werk.

Die jeugdige betovering wilde hij later terugvinden als kunstenaar. 

De jonge Magritte experimenteert wat met kubisme en futurisme, maar zijn wereld gaat pas open nadat hij het schilderij ‘Het lied der liefde’ (1914) van Giorgio di Chirico heeft gezien. Hij leert hoe je door de integratie en juxtapositie van een aantal objecten uit het echte leven (een gebouw, een handschoen, een wolk, een gipsen kop) datzelfde leven in twijfel kon trekken. 

In het KMSKA is een monsterlijk paar voeten te zien. Bloot en geveterd (Le modèle rouge, 1953). Magritte vindt het knettergek dat wij voeten en tenen automatisch met schoenen associëren.

Bij een deur verzint hij een donker gat (‘Het onverwachte antwoord’, 1933). In een ander werk wordt dat gat in de deur ingevuld door een boom in de vorm van een blad die mooi staat te wezen onder een sterrenhemel.

Hij was voor geen meter geïnteresseerd in emotie, noch in virtuositeit. Net de afstandelijkheid was deel van zijn ‘universele’ stijl.

Op de duur vond Magritte dat een beeld ook kon worden vervangen door de naam ervan. Door het loskoppelen van beeld en taal en het ondermijnen van de manier waarop wij de werkelijkheid ervaren en beschrijven, wil hij de toeschouwer een poëtische shock toedienen.

Doe daar nog de enigmatische titels van zijn werken bij en de vervreemding is compleet.

Die titels bedacht hij niet eens zelf. Op zondagnamiddagen kwam hij graag bijeen met een stel vrienden om samen aan de lopende band titels te verzinnen. Zijn maat Louis Scutenaire had er 170 op de teller! 

In zijn lezing haalt hij af en toe hard uit. Hij betreurt dat elke vernieuwing in de schilderkunst door het publiek wordt afgestraft. Hij heeft het onder andere over de ‘Olympia’ van Manet (1863) en het ‘Angelus’ van Millet (1857).

Tegelijkertijd valt hij zijn eigen gilde aan. Kunstenaars verkopen liever hun ziel aan de duivel dan te waken over hun onafhankelijkheid, vindt hij. “Arrivisten” zijn het! 

Hij begint zijn uiteenzetting niet toevallig met ‘Dames en heren, Kameraden!’ Al was Magritte het prototype van het burgermannetje, altijd strak in het pak gehesen, hij droomde ervan via de schilderkunst beleidsmakers op betere gedachten te brengen. Hij zag surrealisme als een humorvol, maar ook strijdlustig antwoord op de absurditeit van zijn tijd.

Bij de surrealisten vond hij initieel ook politiek onderdak. Hij woonde met Georgette een tijd in een voorstad van Parijs. Er was innig contact met de kameraden van de surrealistische voorman André Breton. Al had de kijk van Magritte - zijn enigmatische en conceptuele combinatie van woorden en beelden waarmee hij de werkelijkheid in twijfel trok - weinig met de blik van stichter André Breton gemeen.

Breton was een dokter en adept van Sigmund Freud. Volgens zijn surrealistisch manifest komt het mysterie voort uit de droom, het toeval of het onderbewuste. Niet zo bij Magritte: daar was hij veel te conceptueel voor.

Hij geraakte uiteindelijk in onmin met de Franse surrealisten. Hij zette ze zelfs even een hak en daagde hen goed uit door op een tentoonstelling in Parijs wild geborstelde werken te presenteren. Ze maken deel uit van zijn 'période vache'.

In de jaren 40 heeft Magritte zich even geweldig geamuseerd met werken in een postimpressionistische stijl. Het was echter snel gedaan met de pret: niemand moest er iets van hebben. Commerciële zelfmoord was het. Georgette bracht hem weer op het juiste pad.

Jammer, want het had er alles van weg dat Magritte zich eindelijk eens had geamuseerd bij het schilderen. 

De curatoren Xavier Canonne en Lisa Van Gerven brachten een pak werk van Magritte bijeen. Een overzicht is het niet, daarvoor heb je een heel museum nodig. Maar dat is net het voordeel van deze presentatie.

Ze leiden ons chronologisch door een aantal belangrijke periodes uit de loopbaan van Magritte en richten onze blik ook op kleinere werken, zoals gouaches en een paar unieke collages. Er zijn uitzonderlijke bruiklenen uit publieke en private collecties te zien. 

Uit één ervan tonen ze zes erotische inkttekeningen die Magritte in 1946 maakte voor de toen nog clandestiene publicatie ‘Madame Edwarda’ van de Franse filosoof Georges Bataille. Heerlijk! Net als de epiloog van de expo met werk van een aantal Antwerpse surrealisten zoals Marcel Mariën en Leo Dohmen.

Ik vroeg me wel af waarom het KMSKA na de lezing van Magritte in 1938 slechts 1 klein werkje aankocht. Kennelijk was er toen nog te veel argwaan. Jammer.

Het surrealisme is sinds een aantal jaren weer helemaal hot. In een wereld die vierkant draait, is er kennelijk heel veel nood aan ongebreidelde verbeelding.

Allen daarheen.

Maar eerst ‘This is not a Murder Mystery’ bingen op VRT MAX, de serie waarin Pierre Gervais de jonge Magritte speelt. 

'René Magritte. La ligne de vie': nog tot 22 februari 2026 in het KMSKA (Antwerpen)