‘The White House effect’ maakt pijnlijk duidelijk waarom we nog altijd klimaatconferenties (moeten) houden

Ik schrijf deze tekst terwijl ik de grote plas over vlieg, op weg naar de klimaatconferentie. De ironie ontgaat me niet. Ik zit in de middengang van een jumbojet, omringd door mensen van wie ik vermoed dat ze eigenlijk liever niet hadden gevlogen. Links van me vraagt een jonge kerel aan de stewardess om koffie in de metalen drinkbeker die hij meegebracht heeft, in plaats van het wegwerpbekertje dat ze hem aanbiedt. Ze lachen allebei een beetje onwennig.

Elk jaar herhaalt het ritueel zich. Dan vliegen die vliegtuigen vol activisten, wetenschappers, onderhandelaars en politici de wereld rond naar opnieuw een klimaatconferentie, op zoek naar een oplossing.

Nochtans is de klimaatverandering in se  gewoon een technisch probleem. Een mankementje. Te veel broeikasgassen uitstoten doet de atmosfeer opwarmen. Dat is basisfysica. Stop met fossiele brandstoffen verbranden en het probleem is opgelost. Veel ingewikkelder is het eigenlijk niet. Kunnen we dan niet gewoon een loodgieter bellen voor onze planeet, zoals je een lekkende kraan fikst?

Met niet meer dan archiefbeelden, een uitgekiende montage en een sfeervolle soundtrack toont ‘The White House effect’ pijnlijk scherp hoe het zover is kunnen komen. 

Beeld het je eens in. Een Amerikaanse presidentskandidaat, een Republikein, wandelt naar het podium. Ranchers met cowboyhoeden luisteren aandachtig.

“Sommigen zeggen dat de klimaatopwarming te groot is om op te lossen”, begint hij. “Maar mijn antwoord is eenvoudig. Het kan wel, en we moeten het doen. Dit gaat niet om politiek of ideologie, om liberalen of conservatieven. Het gaat om onze gedeelde toekomst.” Dat is het White House Effect van de titel: de president kan en zal het doen. 

Het voelt bijna als sciencefiction. Toch zijn dat de woorden van de latere president George Bush, op campagne in 1988.

Maar 4 jaar later was de zelfverklaarde milieupresident van gedachten veranderd. Op de VN-milieutop in Rio de Janeiro, in 1992, blokkeerde hij bijna op zijn eentje een historische doelstelling om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen.

Vader Bush legde er de basis voor een Amerikaanse traditie. Zijn zoon George W. Bush trok de Verenigde Staten terug uit een nog historischer klimaatakkoord, het Kyoto-protocol. En Donald Trump zal dat in januari voor de tweede keer doen met het Parijsakkoord.

Maar wat was er daar in Rio dan gebeurd?

Bush had zich laten ompraten door medewerkers die de fossiele industrie genegen waren. Opmerkelijk, eigenlijk. Want al in de jaren 70 waarschuwden wetenschappers dat fossiele brandstoffen verbranden, de aarde zou doen opwarmen. De eerste voorspellingen van toen blijken vandaag vrij goed te kloppen.

De Democratische president Jimmy Carter had die waarschuwingen ter harte genomen. Hij vroeg zijn bevolking om energie te besparen – de oliecrisis dwong hem daar ook wel toe – en legde zonnepanelen op het dak van het Witte Huis.

Het duurde niet lang. Carters opvolger Reagan versoepelde de milieuregelgeving prompt en halveerde het budget voor zonne-energie. Vandaag zijn het de Chinezen die de wereld hun zonnepanelen verkopen – nochtans een Amerikaanse technologie.

Dat een deel van het publiek zo’n afkeer kreeg van het broeikaseffect, komt ook doordat journalisten hun werk niet altijd goed deden.

‘The White House effect’ toont aan de hand van interne documenten hoe de Amerikaanse olie- en steenkoolgiganten een enorme desinformatiecampagne op poten zetten. Ze betaalden een handvol wetenschappers, onder wie Fred Singer (MIT), om de klimaatverandering in twijfel te trekken op de nationale radio en in kranten

Televisiezenders organiseerden ‘debatten’ tussen bona fide wetenschappers en betaalden twijfelcollega’s die de afgesproken tegenargumenten (bottom line: we weten nog niet genoeg) erin drilden. Voor de kijker leek de klimaatwetenschap plots iets waar je blijkbaar voor of tegen kon zijn, waar je in geloofde of niet.

En zo gebeurde, live op tv, waar Bush tijdens zijn milieuspeech nog van leek te gruwen. Het broeikaseffect was politiek geworden.

Eigenlijk is je job als journalist om dat spelletje te doorprikken. Maar dat is duidelijk niet altijd gelukt, door (in het beste geval) tijdgebrek of (in het slechtste geval) een gebrek aan feitenkennis. Vandaag is het in veel journalistenopleidingen gelukkig een voorbeeld van hoe het vooral niet moet.

Soms lijkt er sindsdien niet eens zo gek veel veranderd.

Milieumaatregelen die populair zijn wanneer het goed gaat, maar snel afgevoerd worden wanneer de economie tegenzit: het geurt naar het huidige Europese klimaatbeleid.

Trump is dan weer een man van de jaren 80, het decennium waarin hij voor het eerst van het succes proefde. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat hij dezelfde recepten kiest. Zoveel mogelijk kolen, olie en gas, internationale klimaatafspraken blokkeren en indien nodig de klimaatwetenschap herschrijven: het gebeurt vandaag opnieuw, en zelfs nog veel opzichtiger dan toen.

Maar ook wij, burgers, lijken in de grond niet zoveel veranderd.

“Het zou beter zijn als iedereen gewoon de auto in de garage liet staan”, glimlacht in deze docu een jongeman breed achter het stuur van zijn auto, in een lange rij voor het tankstation. Waarom hij dat dan zelf niet doet? “Omdat iederéén het moet doen. Ik ga toch niet in mijn eentje thuis zitten?”

Grote veranderingen vragen tijd. Generaties, verzucht de NOAA-wetenschapper Steve Schneider in de docu. Die tijd hadden we 50 jaar geleden misschien nog, maar nu eigenlijk niet meer.

Stof tot nadenken, tot het vliegtuig geland is.