"Crisisopvang is zélf in crisis": hoe Rianna*, Emma* en andere kinderen die thuis niet veilig zijn, veel te laat hulp krijgen

Rianna* (14) vertelt op school dat haar ouders haar slaan met verschillende voorwerpen. Volgens een CLB-medewerker staat haar rug vol verwondingen en littekens. Ze klapt dicht wanneer de politie haar verhoort. Het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling wordt ingeschakeld en wil binnen de maand een dossier opstarten. Andere aanmeldingen met een hogere risico-inschatting krijgen voorrang. Het lukt niet om binnen de maand op te starten. Het CLB maakt zich zorgen en bekijkt in tussentijd met Rianna wat ze kan doen als ze zich onveilig voelt.

Een gelijkaardig verhaal bij Emma*. Ze zit in de lagere school en wordt opgenomen in de kinderpsychiatrie na een vermoeden van zwaar intrafamiliaal geweld. Er komen ook vermoedens van seksueel grensoverschrijdend gedrag naar boven. Het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling wordt ingeschakeld, maar twee maanden na de aanmelding is er nog geen aanspreekpunt en krijgt de kinderpsychiater de boodschap dat het dossier de komende zes maanden niet zal kunnen opstarten door te hoge werkdruk. Ondertussen blijft Emma van bij haar ouders terugkomen bij de psychiater met blauwe plekken. Traumaverwerking lukt niet zolang ze in dezelfde onveilige situatie blijft.

"Als kinderen die thuis in een onveilige situatie zitten de stap durven te zetten om iemand in vertrouwen te nemen en erover te spreken, moeten ze zo snel mogelijk basisveiligheid krijgen. Als overheid slagen we daar op dit moment niet in", ziet kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens. 

Directeur Tim Stroobants van het Vlaams Expertisecentrum voor Kindermishandeling bevestigt dat dit geen uitzonderlijke verhalen zijn. De centra starten op zodra ze kunnen, maar de meldingsdruk is te hoog. Zo is het aantal meldingen de afgelopen 5 jaar gestegen met zo'n 10 procent: “Het afgelopen jaar kregen de vertrouwenscentra meldingen over 11.000 kinderen die mogelijk gevaar lopen door kindermishandeling. Dagelijks gaat het om een 40-tal meldingen. Daar moeten we met zo'n 100 voltijdse medewerkers mee aan de slag. Zij moeten ook samenwerken met jeugdhulpdiensten als thuisbegeleiding of pleegzorg maar ook daar lopen de wachttijden op."  

Voor medewerkers is die situatie bijzonder frustrerend: "Je moet onmogelijke keuzes maken. Het is bijna niet menselijk om vol te houden als je snel verschil wil kunnen maken voor kinderen en gezinnen. We willen meer kunnen doen maar dan is een verdubbeling van onze capaciteit nodig. Onze grootste drive zijn de mooie verhalen waarin kinderen tot herstel kunnen komen en samen met hun omgeving vooruitkomen."

"De crisisopvang is zélf in crisis”, klinkt het bij de jeugdrechters in Antwerpen en Limburg. Want 4 op de 10 crisismeldingen voor jongeren krijgen er geen gevolg door plaatsgebrek. 90 procent van de kinderen die ze zien, zitten in een verontrustende thuissituatie. "Het systeem werkt omgekeerd: men bekijkt hoeveel capaciteit er is om dossiers te behandelen. Terwijl men zou moeten kijken hoeveel dossiers er zijn om dan de capaciteit bij gerechtspersoneel en jeugdhulpverlening hier naar aan te passen", vindt parketcriminoloog Joke Tielemans. 

Zo is er het verhaal van Noor* (11). Ze vertelt op school dat er vaak ruzie is thuis en dat ze geslagen wordt. Een arts stelt blauwe plekken vast die overeenkomen met letsels van een riem. Het Vertrouwenscentrum Kindermishandeling confronteert de ouders met de vaststellingen, maar zij ontkennen. Een jeugdrechter legt bescherming op voor de drie minderjarige kinderen in het gezin. Maar personeel en geschikte plaatsen ontbreken: verhoren en het strafrechtelijk onderzoek worden bemoeilijkt omdat niemand de kinderen veilig kan onderbrengen. Pas na vele uren en herhaalde telefoontjes wordt ergens ruimte gevonden, tijdelijk, en veel te laat.

Kinderen worden bij een crisissituatie soms noodgedwongen in een ziekenhuis geplaatst bij gebrek aan andere crisisplaatsen. Dat is in strijd met de kinderrechten, zegt Vrijens: "Medisch personeel heeft niet de tijd, ruimte of middelen om deze kinderen te geven wat ze nodig hebben."

Medewerkers in ziekenhuizen doen nochtans veel inspanningen voor deze kinderen, maar voelen dat ze tekortschieten. Een ziekenhuismedewerker vertelt: “Soms laten we kinderen noodgedwongen naar huis gaan, terwijl we ons hart vasthouden. Je bent bang voor situaties die in de krant komen. ‘Ze wisten het en hebben niets gedaan’, schrijven ze dan. Dat kan ons ook overkomen.”

Vlaams minister van Welzijn Caroline Gennez (Vooruit) kondigde recent een jeugdhulpplan aan. "We zijn blij dat de regering wil investeren in jeugdhulp al moeten we nog afwachten hoe het plan concreet gaat uitgerold worden en wat de impact zal zijn", zegt Vrijens.

En ook als een jongere de stap zet naar de politie, zijn er nog verbeterpunten. Zo is er het verhaal van Lisa* (16). Ze belandt in het ziekenhuis na geweld van haar vader en dient klacht in voor slagen en verwondingen. Ze krijgt er te horen dat de politie haar vader zou uitnodigen voor verhoor. 

Acht maanden later heeft ze nog steeds niets over het onderzoek gehoord, ook haar moeder kreeg geen nieuws. Het kinderrechtencommissariaat wijst haar de weg naar de dienst slachtofferonthaal die het dossier vanaf dan in handen pakt.

"Veel kinderen en jongeren tasten in het duister omdat ze de informatie niet krijgen van de volwassenen rondom hen. Het is niet omdat iemand minderjarig is, dat die geen recht heeft op informatie“, vindt Vrijens. Het kinderrechtencommissariaat pleit voor een automatisch recht op een jeugdadvocaat voor minderjarige slachtoffers en vraagt dat slachtofferonthaal zich proactief voorstelt aan minderjarige slachtoffers en hen zo kan informeren over hun rechten.

*De verhalen van de kinderen en jongeren zijn geanonimiseerd.