Waarom geschiedenis zo populair is: "We zoeken houvast, nuance en verhalen"

Kijk rond in de boekhandel, luister naar de populairste podcasts of neem plaats in een uitverkocht cultuurcentrum: het verleden is springlevend. Geschiedenis verkoopt – letterlijk én figuurlijk.

Denk aan Stephen Fry die de oude Grieken tot leven wekt, Yuval Noah Harari die de mensheid doorgrondt in 'Sapiens', en dichter bij huis: Bart Van Loo en Johan Op de Beeck, die met hun verhalen over Napoleon, de Bourgondiërs en andere historische figuren de lijsten aanvoeren. Hun succes leeft verder in podcasts, theater en zelfs videogames.

Volgens cultuursocioloog Walter Weyns (UAntwerpen) ligt een deel van de verklaring in de media zelf. "Podcasts, games, boeken… ze zijn allemaal op zoek naar verhalen. En geschiedenis is een onuitputtelijke bron van verhalen", zegt hij in 'De wereld van Sofie'. 

Vooral de opmars van podcasts speelt daarin een rol. "Het is een medium dat leeft van narratief. Zodra je collectieve ervaringen wil vertellen, kom je vanzelf bij geschiedenis uit." Een recent voorbeeld is ‘Opnieuw & opnieuw’,  de podcast van Anna Livia Smekens en Ayoub Hassani, die het verleden verbindt met hedendaagse popcultuur.

Ook videogames springen op de kar. Denk aan ‘Assassin’s creed’, waarin spelers zich onderdompelen in het oude Rome of het Parijs van de Franse Revolutie. Geschiedenis als virtueel avontuur – met wereldwijd miljoenen fans.

Weyns wijst erop dat geschiedenis nooit neutraal is. Hij verwijst naar filosoof Nietzsche, die 3 vormen van geschiedschrijving onderscheidde:

• Monumentale geschiedenis: grote helden, nationale trots

• Antiquarische geschiedenis: feiten verzamelen en bewaren

• Kritische geschiedenis: het verleden bevragen om vooruit te kunnen

Vandaag zien we al die vormen terugkeren. "Denk aan de Canon van Vlaanderen , bedoeld als gedeeld historisch referentiekader." Tegelijk wint ook kritische geschiedenis terrein: "van milieugeschiedenis tot LGBTQ- en feministische perspectieven. Alle thema’s die we in opiniebijdragen zien, keren ook terug in geschiedschrijving", zegt Weyns.

Die fascinatie beperkt zich niet tot de media. Ook aan de universiteit merkt historicus Jonas Roelens (UGent) dat de belangstelling voor geschiedenis groeit. "Bij ons zijn de inschrijvingen voor geschiedenisopleidingen bijna verdubbeld ten opzichte van enkele jaren geleden."

Volgens Roelens zoeken mensen zin en duiding in het verleden – zeker in onzekere tijden. "Na de bankencrisis gingen jongeren vaker 'iets met werkzekerheid' studeren. Nu durven ze opnieuw kiezen voor het verleden." En dat geldt niet alleen voor studenten. "Overal waar ik lezingen geef – van parochiezaaltjes tot cultuurhuizen – zit het vol", zegt Roelens.

Volgens Roelens is het verleden ook een bron van troost. "Als je ziet dat mensen in de middeleeuwen met gelijkaardige problemen worstelden, dan relativeert dat onze tijd. Het laat zien dat we al eeuwenlang zoeken, twijfelen, botsen."

Sofie Lemaire, die deze week haar historische theatervoorstelling in première laat gaan, verwoordde het zo: "Geschiedenis is als een geruststellende arm over je schouder."

Maar Weyns nuanceert: "Niet iedereen ervaart dat zo. Voor Marx en Nietzsche was geschiedenis juist iets zwaars en verlammends." Het blijft interpretatie: the beauty is in the eye of the beholder.

Naast duiding en troost zoeken we ook beleving, zegt Weyns. "Geschiedenis wordt geconsumeerd zoals Netflix-series: meeslepend, spannend, afgebakend." Denk aan immersieve musea, virtuele wandelingen door het oude Pompeï of theater waarin historische figuren tot leven komen. "Dat is geen oppervlakkigheid, wel een andere manier om verbinding te maken met het verleden."

Ook Roelens merkt dat het verhalende aspect van geschiedenis enorm aanspreekt. "We zijn afgestapt van droge jaartallen en feiten. Het zijn de verhalen – met echte mensen, anekdotes en emoties – die blijven hangen."

Roelens specialiseert zich in gender- en seksualiteitsgeschiedenis van de middeleeuwen – en dat trekt aandacht. "Als ik in een lezing over economie begin, dommelen mensen soms in. Maar zodra het gaat over sodomie, condooms of aphrodisiaca in de middeleeuwen: dan leeft de zaal op."

Hij ziet ook hoe vragen uit het publiek nieuwe onderzoeksthema’s aanwakkeren: "Iemand vroeg me ooit: bestonden er drugs in de middeleeuwen? Dat zet je aan het denken – en aan het zoeken."

Maar uiteindelijk draait het voor hem om iets diepers: empathie. "Wie zich inleeft in het verleden, begrijpt ook beter de medemens van vandaag. Niet alles is vooruitgang. Wie het verleden wil snappen, moet proberen te begrijpen waarom mensen toen deden wat ze deden. Dat maakt onze blik op de wereld vandaag milder, genuanceerder", besluit hij.