Beeldschone mannenverslindster die in ezelinnenmelk baadde en door adderbeet stierf? Dit weten we écht over Cleopatra

Wie aan Egypte denkt, denkt meteen aan Cleopatra. De koningin uit de 1e eeuw voor onze tijdrekening staat in ieders geheugen gegrift als een bloedmooie, sensuele farao die op tragische wijze aan haar zelfgekozen einde kwam door een adderbeet. Maar klopt dat beeld?

Volgens Herbert Verreth, historicus aan de KU Leuven, is de mythevorming rond Cleopatra doorprikken geen makkelijke klus. "Het vervelende is dat we enkel de bronnen van haar tegenstanders hebben. Er is geen enkel werk bewaard dat haar eigen leven in detail beschrijft", zegt hij in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1.

"Wat we wél hebben, zijn de levens en geschiedenissen van Caesar, Marcus Antonius en vooral Octavianus, de latere keizer Augustus. Cleopatra was dé grote vijand van Augustus. Hij heeft de hele beeldvorming over haar gestuurd: het is niet de schuld van die arme Marcus Antonius, want zij heeft hem betoverd op alle mogelijke manieren. Het is een oosterse, decadente heks. Dat is het beeld dat in veel bronnen naar voor komt."

"Langs haar kant is er geen objectieve bron. We hebben wel honderden papyri en opschriften uit haar tijd, maar dat zijn dateringsformules of terloopse vermeldingen", zegt Verreth. "We hebben veel materiaal, maar niets over haar persoonlijke leven of over haar politieke besluiten."

Volgens Verreth zijn er 3 klassieke auteurs die het uiterlijk van Cleopatra bespreken. De eerste is de Griek Plutarchus. "Hij schreef dat ze niet supermooi was, maar dat ze vooral heel charmant was. Ze was een taalbegaafde en intelligente vrouw." Daar hoort al een kanttekening bij: Plutarchus schreef dat pas 150 jaar na datum.

Verreth wijst op de stijgende lijn van mythevorming rond haar. "Rond het jaar 230 schrijft Cassius Dio dat ze een uitzonderlijk mooie vrouw was en dat alle mannen voor haar vielen. Nog 100 jaar later schrijft Aurelius Victor dat ze zo mooi was, dat mannen hun leven wilden geven voor één nacht met haar in bed."

Over de niet-geschreven bronnen, de Griekse en Romeinse beelden, bestaat veel discussie. Is het effectief Cleopatra die afgebeeld wordt? Volgens Verreth is er maar één bron die haar trouw afbeeldt: de munten. "Die zijn er niet heel vaak met haar afbeelding, maar soms staat ze bij haar man Marcus Antonius. Daar is ze een lelijke dame. Ze heeft geen enkele uitstraling." Over de prominente haviksneus op die munten wordt in de oudheid met geen woord gerept.

"Op de munten heeft ze een knotje in de nek en een diadeem op haar hoofd. Dat is een koninklijk symbool in de hellenistische periode." Beelden zonder naam met die kenmerken worden vaak als Cleopatra bestempeld, maar absolute zekerheid is er niet. "Ook daar ziet ze er een gewone dame uit, geen model", besluit Verreth.

Aurelius Victor schrijft in de 4e eeuw dat Cleopatra zo'n groot libido had, dat ze zichzelf prostitueerde. In de praktijk is dat waarschijnlijk een ander verhaal, zegt Verreth. "We kennen 2 partners van haar met zekerheid: de eerste is Julius Caesar, van wie ze de minnares was en met wie ze een zoon had. De tweede is Marcus Antonius, van wie ze eerst de minnares en daarna de wettige echtgenote was, met 3 kinderen."

"Er is nog een verhaal dat ze ook iets gehad zou hebben met de zoon van de grootste vijand van Caesar, Pompeius Magnus Junior. Maar daar zijn chronologisch problemen mee", zegt Verreth. "Eigenlijk hebben we in de geschreven bronnen, behalve die hele late tekst, geen enkele aanduiding dat ze seksueel geobsedeerd zou zijn." Nochtans is dat een kernmerk dat in films of schilderijen vaak prominent naar voren geschoven wordt.

"In de antieke bronnen is er helemaal niets van die aard over Cleopatra", weet Verreth. "Eigenlijk is dat een element dat komt van Poppaea, de echtgenote van Nero. Van haar weten we dat ze specifiek in ezelinnenmelk wilde baden." Dat speelt zich rond 60 af, zo'n 100 jaar na Cleopatra.

Volgens Verreth zijn er wel 10 verschillende versies over de dood van Cleopatra. Welke versie moet je dan geloven? "Een van de elementen die in de meeste versies voorkomt, is een slang. Soms wordt het een adder genoemd, maar niet altijd."

"Het basisidee is dat Augustus haar wilde meenemen naar Rome om haar in een triomftocht te kunnen vernederen." Voor dat kon plaatsvinden, pleegde Cleopatra zelfmoord. "Tijdens de triomftocht werd in de plaats een groot beeld van haar gedragen met op de arm een adder die haar bijt. Dat zou de officiële versie zijn van Augustus."

Daar is een probleem mee. "Volgens de bronnen stierf ze niet alleen, maar samen met haar dienaressen Iras en Charmion. Een slang kan maar één keer bijten. Hoe zijn de anderen dan gestorven?" Bij haar dood zijn dus heel wat vraagtekens te plaatsen.

"Er is ook de anekdote dat Cleopatra na de slag bij Actium verschillende gifstoffen liet uitproberen op slaven, om te zien welk middel het minst pijnlijke was. Of dat waar is of niet, laat ik in het midden."

Dat Cleopatra ons tot vandaag blijft fascineren, is volgens Verreth deels de verdienste van Shakespeare. "Hij heeft haar bekend gemaakt met zijn stuk over Marcus Antonius." Daarvoor baseerde hij zich op de bron van Plutarchus. "Waar Plutarchus heel negatief is over Cleopatra, behandelt Shakespeare haar met meer gratie. Hij maakt van haar een echte, levende figuur."

"Eigenlijk is Shakespeare zelf verantwoordelijk voor de honderden schilderijen, werken, boeken en films over Cleopatra. Die zijn meer schatplichtig aan het beeld van Shakespeare dan aan dat van de antieke bronnen."