Arbeidsdetachering, waarbij buitenlandse werknemers uitgeleend worden aan een Belgische werkgever, is een broeihaard voor sociale fraude, uitbuiting en criminele netwerken. Daarvoor waarschuwen de arbeidsauditoren in Pano. "We leven in een soort van cowboyland. Het legale is soms ver zoek", zegt Filiep De Ketelaere, arbeidsauditeur in Oost- en West-Vlaanderen.
Dossier
"We leven in een cowboyland": gerecht waarschuwt voor uitbuiting van buitenlandse werknemers
Samenvatting:
Arbeidsauditoren waarschuwen voor sociale fraude en uitbuiting bij arbeidsdetachering in België, waar 4 op de 10 controles overtredingen aan het licht brengen.
"We lijken in een soort van cowboyland te leven. Het legale is soms ver zoek", zegt Filiep De Ketelaere, arbeidsauditeur in Oost- en West-Vlaanderen.
Criminele organisaties misbruiken detacheringsconstructies om geld wit te wassen, terwijl Belgische bedrijven moeite hebben om te concurreren met goedkopere buitenlandse arbeidskrachten.
Iedereen kent het fenomeen wel: een Bulgaarse bouwvakker, een Wit-Russische vrachtwagenchauffeur of een Servische poetshulp. Buitenlandse werknemers komen al jaren naar België, bij uitbreiding heel West-Europa, op zoek naar een beter leven én loon.
Voor die buitenlandse werknemers zijn er verschillende kanalen om in België aan de slag te gaan. Detachering is daarvan de bekendste en belangrijkste. Op Europees niveau zijn momenteel 2 miljoen werknemers gedetacheerd. Als je kijkt naar België, dan gaat het om 205.000 werknemers.
Wat is detachering?
Als je als werknemer gedetacheerd wordt, dan leent je werkgever je uit aan een ander bedrijf, waar je dan (tijdelijk) voor werkt. Zo kan bijvoorbeeld een Pools bouwbedrijf werknemers inzetten op een Belgische werf. Die werknemers krijgen dan (minstens) een Belgisch minimumloon en moeten Belgische arbeidswetten respecteren.
Hun sociale zekerheid - denk aan pensioen en ziekteverzekering - blijft in hun thuisland. Dat is goed voor de portemonnee van de Belgische werkgever, want die moet dat niet betalen.
Het systeem wordt vrij veel gebruikt binnen de Europese Unie. Al vinden ook niet-Europeanen de laatste jaren zo hun weg naar België.
Veel uren, laag loon en geen papieren
Zoeken naar een beter leven en een beter loon, dat klinkt mooi. Toch blijkt arbeidsdetachering een broeihaard voor sociale fraude, uitbuiting en criminele netwerken. Op de arbeidsrechtbanken stapelen de fraudedossiers zich op. Dat blijkt uit het onderzoek van Pano, waarin de arbeidsauditeurs aan de alarmbel trekken.
De cijfers zijn veelzeggend: bij 4 op de 10 controles worden overtredingen vastgesteld. Het gaat daarbij telkens over dezelfde misbruiken: niet in orde met de papieren, te veel uren gewerkt of een te laag loon.
De Pano-redactie ontdekte bovendien dat gedetacheerde werknemers vaak gehuisvest worden in erbarmelijke omstandigheden.
Een vakantiepark met barakken waarin telkens een 8-tal buitenlandse werknemers verblijven. Of oude hotels die officieel leegstaan, maar waar toch arbeiders wonen én huur betalen. De rode draad lijkt elektrocutiegevaar, schimmel, vochtproblemen en brandgevaar te zijn.
Filiep De Ketelaere, arbeidsauditeur voor Oost- en West-Vlaanderen, is hard in zijn oordeel. "Het lijkt allemaal wat op een cowboyland", vindt hij. "In de praktijk is het legale soms ver te zoeken."
Van Brazilië naar België langs Portugal
En het wordt ook enkel complexer, weet Sibille Boucquey van het Brusselse arbeidsauditoraat. "We zien steeds meer aanvoerlijnen die we 5 à 10 jaar geleden niet zagen, waardoor sociale fraude ook iets geavanceerder is dan voorheen."
De laatste 9 jaar is het aantal niet-EU burgers dat de EU binnenkomt dankzij een werkvergunning met 336 procent gestegen. "Die mensen wijken uit naar EU-landen waar ze makkelijk toegang krijgen", zegt professor Europees Recht Yves Jorens (UGent). Daar krijgen ze dan een werkvergunning, om daarna 'doorgedetacheerd' te worden naar de rest van de EU.
Het gaat vaak om criminele organisaties die drugsgeld of prostitutiegeld witwassen via sociale fraude
Yves Jorens, professor Europees Recht (UGent)
Zo kunnen Brazilianen de EU bijvoorbeeld makkelijk binnen geraken via Portugal. Dat heeft onder meer te maken met historische banden tussen de 2 landen. "De Braziliaanse aanvoerlijn is heel bekend", weet Jorens.
"Spijtig genoeg is aan die detacheringsconstructies vaak crimineel geld gelinkt. Het gaat vaak om criminele organisaties die drugsgeld of prostitutiegeld witwassen via sociale fraude."
Ook via Slovenië vinden niet-Europeanen hun weg naar België
Economisch noodzakelijk
De misbruiken doen niets af van de populariteit van het systeem. Gedetacheerde arbeiders zijn intussen actief in zowat alle denkbare sectoren: van schoonmaak tot slachthuizen, transport of de bouw.
"We vinden gewoon nog heel moeilijk Belgische werknemers", vertelt Jonas Willems, die bouwbedrijf Bildin leidt. "Ik moet dus sowieso kijken naar mensen van buitenlandse afkomst."
Hij is binnen de bouwsector zeker niet de enige. Inmiddels is 20 procent van de werknemers in de bouw gedetacheerd. Daarmee vestigt België een Europees record. Ter vergelijking: in Duitsland gaat het over 10 procent, in Nederland over 7 procent.
En in werkelijkheid ligt dat cijfer zelfs hoger, denken de vele waarnemers die Pano de voorbije maanden contacteerde.
Ik ben geen voorstander van detachering, maar ik wil als ondernemer ook groeien en daarvoor heb je mensen nodig
Jonas Willems van bouwbedrijf Bildin
Wie niet meestapt in het verhaal van detachering, ziet zijn concurrentiepositie vaak wankelen, ook al omdat gedetacheerden doorgaans een stuk goedkoper zijn en bereid zijn om langer en flexibeler te werken.
"Ik ben geen voorstander van detachering. Als het via een andere weg kan, dan doe ik het liever via een andere weg, maar ik wil als ondernemer ook groeien en daarvoor heb je mensen nodig", zegt Willems.
Ook professor Europees Recht (UGent) Yves Jorens ziet de voordelen ervan in: "Het is absoluut een manier om goedkopere arbeidskrachten aan te trekken. Je kan detachering dus geen halt toeroepen, want dan stuikt je economisch model ook in elkaar."
Nood aan handhaving
Economische noodzaak afwegen tegenover sociale fraude en uitbuiting, voor de bedrijven is het vaak een onmogelijke keuze.
Maar De Ketelaere vindt wel dat de regels correct moeten toegepast worden, anders dreigt een race to the bottom en dreigen op de eerste plaats de eerlijke ondernemers eruit te gaan. "Dan zien we dat ondernemen in België met Belgische werknemers moeilijk wordt. En dat de concurrentiepositie van die bedrijven heel zwaar onder druk komt te staan."
Tegelijkertijd beschikken het gerecht én de inspectiediensten niet over voldoende slagkracht. "Wij hebben 18 magistraten voor 4.000 dossiers", zegt De Ketelaere.
En het kan nog erger: "Op het Brussels arbeidsauditoraat werken we met 7 werknemers voltijds om 3.500 à 4.000 dossiers te kunnen behandelen", weet Boucquey. "We hebben niet voldoende onderzoeksrechters en controleurs. Een fraudeur kan het risico dus nemen, als hij wil."
Jorens: "Je mag een heel mooie wetgeving hebben, als ze niet gehandhaafd wordt, dan heb je niet meer dan een papieren tijger."
Wit-Russen op Oosterweelwerf
Ook een kluwen van onderaannemingen maken controles en handhaving er niet makkelijker op. "Bedrijven maken allerlei interessante schijnconstructies met 10 onderaannemingen", zegt Jorens.
"Niemand weet dan eigenlijk nog wie de werknemer is, of wie aan wie verbonden is. Er wordt dan vaak gefraudeerd op lager niveau, via buitenlandse vennootschappen."
En dat gebeurt niet enkel in de privésector, maar ook bij overheidsopdrachten. Tijdens hun onderzoek komt de Pano-redactie terecht op de Oosterweelwerf.
De hoofdaannemer werkte er met een aantal onderaannemers, van wie de eerste 2 Belgische bedrijven zijn zonder werknemers. Daaronder zit een Pools bedrijf, dat met Wit-Russen werkt.
De inspectie ontdekte recent dat die Wit-Russen te veel uren kloppen en daar bovendien te weinig voor betaald worden. Het gerecht heeft het Poolse bedrijf dat hen tewerkstelde gedagvaard.
Nu investeren
Vraag is dan: weet die hoofdaannemer aan de top wat er zich 4 à 5 niveaus lager afspeelt? In dit dossier zijn - voor de duidelijkheid - noch de hoofdaannemer noch opdrachtgever gedagvaard.
Belgische bedrijven zullen je altijd kunnen vertellen dat niet zijzelf, maar wel hun onderaannemer het risico nam
Sybille Boucquey van het Brusselse arbeidsauditoraat
Over het algemeen spelen Belgische ondernemingen het op veilig, denkt Boucquey. "Zij zullen dat risico nooit nemen. Die Belgische bedrijven zullen je altijd kunnen vertellen dat niet zijzelf, maar wel hun onderaannemer het risico nam."
"Onze welvaartsstaat staat onder druk", concludeert De Ketelaere. "Belgische bedrijven die het goed proberen te doen, gaan failliet omdat ze niet meer kunnen concurreren. We moeten daarin investeren. Doen we dat niet, dan is het bij wijze van spreken te laat."
