René Magritte zelf gidst je door zijn tentoonstelling dankzij AI 

René Magritte is alomtegenwoordig dezer dagen. In de tv-reeks ‘This is not a murder mystery’ is hij een amateurdetective. Uit het VRT-archief dook onlangs een uniek tv-interview met Magritte op en nu opent in het KMSKA in Antwerpen een nieuwe expo met 85 van zijn werken.

Het surrealisme, de kunststroming waartoe Magritte behoort, is een eeuw oud. Vorig jaar werd dat al gevierd met tentoonstellingen in de KMSKB en in Bozar in Brussel. Het KMSKA focust nu op een heel bijzondere manier op René Magritte, want het museum put daarvoor uit de eigen geschiedenis. 

Op 20 november 1938 hield René Magritte een lezing in datzelfde Antwerpse museum. “Magritte gaf maar een 3-tal lezingen over zijn werk en amper een handjevol interviews. De lezing in Antwerpen is de meest uitvoerige en theoretisch onderbouwde die hij ooit gaf. Hij sprak over zijn invloeden en de ontwikkeling van zijn carrière. Hij blikte ook terug op de eerste 20 jaar van zijn kunstenaarsloopbaan", legt curator Lisa Van Gerven uit.

‘La ligne de vie’: dat was de titel van het betoog van Magritte en nu ook van een tentoonstelling die geënt is op de lezing van 1938. Je ziet kunstwerken waar Magritte zelf over sprak. En in alle zalen hoor je Magritte zelf spreken, dankzij artificiële intelligentie.

“Van de lezing in 1938 is er geen beeld of klank. Enkel de geschreven tekst bleef bewaard. We hebben de stem van Magritte uit interviews gehaald en die gebruikt om de lezing opnieuw in te spreken, met AI", legt Lisa Van Gerven uit. Op die manier is Magritte zelf de gids en volgt de tentoonstelling een persoonlijk parcours.

Op het eind van de expo kun je trouwens de hele lezing van zo’n 50 minuten beluisteren, met de originele dia’s die Magritte gebruikte om zijn verhaal te illustreren. Het was best uitzonderlijk dat het KMSKA destijds een kunstenaar uitnodigde voor een lezing.

Het KMSKA toont 85 werken van René Magritte. 3 ervan uit de eigen collectie, zoals het geliefde  ‘Zestien september’, met een maansikkel in een boom, of ‘De wraak’, waarbij wolken uit een schilderij lijken te ontsnappen in een bijzonder spel van schaduwen. Veel Magrittes komen uit privécollecties en zijn dus zelden te zien, of uit buitenlandse musea. 

De expo volgt een chronologisch parcours, van de eerste kubistische experimenten van Magritte via zijn reclamewerk, zijn inspiratie van artiesten als De Chirico of Max Ernst tot de beeldtaal van Magritte die we kennen: appels, bomen, witte wolken, blauwe luchten, doorkijkjes. Hoewel, kennen?

“Magritte was een filosofische, theoretische kunstenaar die zelf hard nadacht over zijn beeldopbouw, maar nooit antwoorden gaf. Zoals hij zelf zei: wat afgebeeld is, is dat wat afgebeeld is", zegt Van Gerven. 

“Anderzijds is de beeldtaal van Magritte superuniverseel. Mensen zien er allemaal iets anders in, maar voelen zich wel aangesproken. Het is heel poëtisch werk. Met eender welke achtergrond kun je daar betekenis in zien.” 

Dat beaamt ook curator Xavier Canonne, die Magritte-expo’s organiseert in vele landen en al die verschillende interpretaties heel interessant vindt. Niet toevallig dus dat er veel belangstelling is van buitenlandse media voor deze tentoonstelling in het KMSKA.

Een van de tentoongestelde werken is een anti-fascistische affiche die René Magritte maakte, en waarop de Belgische collaborateur Léon Degrelle te zien is, met Hitler als zijn spiegelbeeld. Een ander exemplaar van die affiche is recent voor 38.400 euro verkocht. 

Ook in zijn lezing in 1938 slaat Magritte een politiek-kritische toon aan. De Spaanse burgeroorlog was al aan de gang, er dreigde oorlog in heel Europa. “Dames, heren, kameraden”, luidt de niet mis te verstane aanhef. Magritte spreekt ook van “die klootzak van een Hitler”. 

Dit citaat klinkt akelig actueel: “Wij zijn immers maar de bewoners van die onsamenhangende en absurde wereld waar wapens worden gemaakt om de oorlog te verhinderen, waar de wetenschap erop gericht is te vernielen, te doden, te bouwen, het leven van stervende te verlengen, waar de waanzinnigste activiteit averechts werkt.”

Magritte ging ook uitgebreid in op zijn eigen werkwijze en omgang met wat hij ‘problemen’ noemde. Hoe verhouden voorwerpen zich tot elkaar? Hoe pak je het ‘probleem’ ‘kast’ of ‘deur’ of ‘boom’ aan? Dat denkproces werd bij hem persoonlijk in gang gezet in 1936. Tussen slapen en waken in, zag hij in zijn kamer een vogelkooi met een vogel erin. Tot die vogel plotseling een ei werd: “Ik had daar een verbazingwekkend poëtisch geheim in handen”. 

Curator Xavier Canonne ziet Magritte daarom als “een chemicus in een laboratorium, die altijd nieuwe verbindingen maakt”. Uit zijn lezing blijkt “dat dit geen rechte weg was, maar een echte zoektocht en zelfs een worsteling met zijn thema’s".

René Magritte (1898-1967) was in 1938 ook al actief in het buitenland, mede dankzij de internationale surrealistische tentoonstelling in Londen, waar ‘This is not a murder mystery’ op alludeert. Zijn lezing in Antwerpen valt niet in dovemansoren bij jonge kunstenaars. Op de enige bekende foto van 20 november 1938 staat Magritte aan de Schelde, met ook de piepjonge Marcel Mariën. 

De expo in Antwerpen besluit met collages, foto’s of objecten van Marcel Mariën en andere surrealisten van de Scheldegroep. Onder meer de schandaalfilm ‘L’imitation du cinema’ van Mariën is er te zien, een seksueel getinte parodie op de kruisiging van Christus, waarvan de vertoning destijds verboden werd.