11 november is Wapenstilstand: we herdenken dan het einde van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). In België, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en enkele andere Gemenebestlanden vinden er dan herdenkingsplechtigheden plaats om 11 uur ’s morgens. Het was op het 11e uur van de 11e dag van de 11e maand dat in 1918 de wapens zwegen.
Samenvatting:
11 november is Wapenstilstand: dan herdenken we het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918.
De wapenstilstand ging in op het 11e uur van de 11e dag van de 11e maand, na onderhandelingen in een treinwagon in Compiègne.
Op veel plaatsen aan het front werd het al eerder stil, maar op sommige plekken vielen nog doden tot vlak voor het staakt-het-vuren.
Door tijdsverschillen herdenken we in België nu om 11 uur, maar dat is eigenlijk een uur vroeger dan het werkelijke tijdstip in 1918.
Wat was de Eerste Wereldoorlog?
De Eerste Wereldoorlog begon in 1914 na de moord op Franz Ferdinand, de Oostenrijk-Hongaarse troonopvolger. De strijd werd uitgevochten tussen Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk enerzijds en Frankrijk, Groot-Brittannië, Rusland en later ook de VS anderzijds.
Ons land was initieel neutraal en weigerde daarom doorgang aan Duitse troepen die via België Frankrijk wilden binnenvallen. Daarop viel Duitsland ons land binnen. Het grootste deel van België werd snel bezet, maar ons land kon – samen met de geallieerden – stand houden achter de IJzer.
Het westelijke front werd gedomineerd door een loopgravenoorlog met weinig terreinwinst en veel slachtoffers. Het was de eerste oorlog op industriële schaal waarbij nieuwe wapens als tanks, vliegtuigen, maar ook gifgas voor het eerst massaal werden ingezet.
Er vielen alles samen tientallen miljoenen doden en gewonden. Niet alleen aan het front, maar ook bij de burgerbevolking door honger, ziekte en ontbering. De verwoesting van de Westhoek in ons land was groot.
De oorlog eindigde in november 1918 na de capitulatie van Duitsland. Later leidde dat tot het verdrag van Versailles waar Duitsland zware herstelbetalingen werd opgelegd. Dat leidde tot wrok en legde uiteindelijk de kiem van de Tweede Wereldoorlog.
Op 11 november 1918 om 11 uur kwam er een einde aan het bloedigste conflict dat de mensheid tot dan gekend had. Waarom net op dát tijdstip? Dat was min of meer toevallig.
Het was in de ochtend van 8 november 1918 toen in een treinwagon in het bos van Compiègne, zo’n 80 kilometer ten noorden van Parijs, de gesprekken over een wapenstilstand begonnen.
Rond 11 uur overhandigde de geallieerde opperbevelhebber, de Franse maarschalk Ferdinand Foch, de voorwaarden aan een Duitse delegatie. De Duitsers kregen 72 uur om ermee in te stemmen, dus tot 11 november om 11 uur.
Strijd geen minuut langer rekken
De Duitse onderhandelaars hebben gedurende die 72 uur geprobeerd om de geallieerde eisen te milderen. Met zeer weinig resultaat. Nog de hele nacht van 10 op 11 november werd er bikkelhard gediscussieerd over één artikel van de tekst.
In de vroege ochtend werd er eindelijk een volledig akkoord bereikt. Dat akkoord moest dan nog ondertekend worden.
De overeenkomst bepaalde dat de wapenstilstand 6 uur na de ondertekening zou ingaan. De klok wees 12 over 5 aan, maar maarschalk Foch stelde voor om er 5 uur van te maken. Daardoor zouden de wapens precies om 11 uur ’s morgens zwijgen.
Het siert maarschalk Foch dat hij de strijd geen minuut langer wilde rekken. Hij stelde voor om eerst de laatste pagina van de overeenkomst in het net te typen, en daar dan meteen de handtekeningen op te plaatsen. Het overtikken van de volledige tekst zou immers meer tijd in beslag nemen.
Om 20 minuten over 5 werd het document getekend. Het zou tot 10.30 uur duren tot iedereen over de volledige teksten beschikte, maar intussen waren de hoofdkwartieren al via de radio op de hoogte gesteld.
Wapenstilstand hing al in de lucht
De tijdspanne van 6 uur tussen de ondertekening van de wapenstilstand en de ingang ervan was nodig om alle legers aan het front tijdig op de hoogte te brengen. Het is heus niet zo dat de strijd tot precies 11 uur in alle hevigheid voort woedde.
Door de radio, de telefoon en de telegraaf waren de meeste eenheden al na enkele uren gewaarschuwd en nog voordat de klaroenen om 11 uur het staakt-het-vuren bliezen, was het op vele plaatsen stil geworden.
De gevechten die al bezig waren liepen die ochtend nog wel een poos door, waarbij helaas nog verscheidene doden vielen, maar veel commandanten hadden al eerder plannen voor verdere aanvallen uitgesteld. Iedereen wist immers dat de wapenstilstand in de lucht hing.
Gent en Bergen worden bevrijd
Het Belgisch leger heeft enkele uren eerder zijn allerlaatste, maar geweldloze, operatie uitgevoerd van de oorlog: in de vroege uren van 11 november is het Gent binnen getrokken.
De avond ervoor al was de Duitse vlag van het stadhuis gehaald en waren de laatste Duitsers vertrokken.
Op het moment van de wapenstilstand is het grootste deel van België nog altijd door de Duitsers bezet. Het nieuws over het einde van de strijd dringt nauwelijks door. In Brussel gaat alle aandacht naar de chaotische toestand die de Duitse revolutionaire troepen veroorzaken.
Toch zijn er generaals geweest die de laatste uren nog zware aanvallen hebben bevolen. De bekendste aanval was de verovering van Bergen door de Canadezen, die tot de ochtend van 11 november duurde.
Voor de Canadese generaal Currie was de verovering van deze stad blijkbaar een zaak van prestige. Bergen is meteen de laatste Belgische stad die is bevrijd voor het ingaan van de wapenstilstand.
Het ergste geval deed zich voor bij een Amerikaanse divisie die zich bevond aan de Maas vlak voor het Franse stadje Stenay (niet ver van de Belgische grens bij Orval). Een paar uur voor de wapenstilstand gaf generaal Wright bevel Stenay te veroveren, hoewel hij op de hoogte was van het staakt-het-vuren.
Als motief gaf hij op dat zijn manschappen zich in die stad behoorlijk zouden kunnen... wassen. Stenay werd veroverd en een 60-tal Amerikanen stierven nog, tot in de laatste minuten.
Franse tijd versus Duitse tijd
Hoe dan ook, vanaf 11 uur was het werkelijk voor het eerst sinds meer dan 4 jaar stil aan het front. Ook op zee staakten de Duitse onderzeeërs hun acties.
Alleen in Oost-Afrika zou het nog enkele dagen duren voordat de kleine Duitse koloniale troepenmacht die daar hardnekkig in de brousse standhield, kon worden overtuigd dat de oorlog werkelijk voorbij was.
Nog één detail: volgens de overeenkomst moesten de wapens zwijgen "om 11 uur Franse tijd". Dat was toen dezelfde tijd als in Groot-Brittannië (de tijd van Greenwich) en gold ook het onbezette stuk België.
In Duitsland, net als in het nog door Duitsers bezette België, liepen de klokken een uur voor en ging de wapenstilstand dus in op het middaguur.
Meteen na de bevrijding zette iedereen in België de klokken een uur terug en werd het "Duitse uur" taboe. Maar jaren later zijn België en Frankrijk dan toch weer overgeschakeld op de tijd die in Duitsland en Midden-Europa wordt gebruikt. Het gevolg is dat onze klokken nu een uur voorlopen op de "Franse tijd" die in 1918 gold.
Als we op 11 november om 11 uur onze tijd de wapenstilstand herdenken, zijn we dus een uur te vroeg op het werkelijke tijdstip.
Dit artikel is eerder al op 11 november 2015 verschenen. Het is aangevuld met informatie uit artikels die op 11 november 2018 zijn verschenen naar aanleiding van de 100e verjaardag van de wapenstilstand.
