Alle wegen leiden naar Rome luidt het spreekwoord. Dankzij de nieuwe digitale atlas Itiner-e kan je zelf nagaan of dat in de klassieke oudheid effectief het geval was. De 'Google Maps van het Romeinse Rijk' brengt bijna 300.000 kilometer aan wegen uit die tijd in kaart. Dubbel zoveel als eerdere soortgelijke atlassen.
Google Maps voor het Romeinse Rijk: nieuwe digitale atlas brengt 300.000 kilometer aan wegen uit de klassieke oudheid in kaart
Pieterjan Huyghebaert
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Wetenschappers van de universiteit van Aarhus hebben een digitale atlas gemaakt met bijna 300.000 kilometer aan Romeinse wegen.
De interactieve kaart, 'Itiner-e', is gratis online beschikbaar en bestrijkt meer gebieden dan eerdere atlassen.
De kaart onderscheidt hoofdwegen, zoals de Via Belgica in onze regio, en secundaire wegen die lokale verbindingen vormden.
Gebruikers kunnen routes plannen te voet, met de ossenkar, per muilezel of te paard, en zien hoe lang een reis in de oudheid zou duren.
De betrouwbaarheid van de kaart is hoog in onze streken, maar bij sommige wegen is het exacte verloop onzeker.
Wetenschappers van de universiteit van Aarhus in Denemarken hebben jarenlang gewerkt aan Itiner-e. Hun bevindingen zijn verschenen in Scientific Data en de interactieve kaart is gratis toegankelijk op deze website . Het gaat om de meest gedetailleerde en meest complete kaart van het Romeinse wegennet tot nog toe.
De nieuwe digitale kaart bevat bijna 300.000 kilometer aan wegen. Dat is bijna dubbel zoveel als eerdere initiatieven. Die forse toename komt doordat de atlas meer gebieden bestrijkt: vooral op het Iberische Schiereiland (het huidige Spanje en Portugal), Griekenland en Noord-Afrika zijn er wegen bijgekomen.
Tegelijk zijn de wegen ook veel nauwkeuriger getekend. En volgen ze meer natuurlijke paden, zoals slingerende bergpassen en rivieren in plaats van kaarsrechte lijnen door het landschap.
Het Romeinse Rijk?
Het Romeinse Rijk bestond grosso modo tussen 500 voor en 500 na onze jaartelling. Voor de eenvoud rekenen we hier de Romeinse republiek en het latere keizerrijk samen, omdat ook de interactieve kaart geen onderscheid maakt tussen wegen aangelegd in beide perioden.
Het Romeinse Rijk is als stadstaat in en rond Rome ontstaan en is daarna door veroveringen stelselmatig uitgebreid. Het rijk bestreek op zijn maximale omvang al het gebied rond de Middellandse Zee, maar ook onze contreien en een deel van Groot-Brittannië. Een gebied van naar schatting 5 miljoen vierkante kilometer.
Later is het rijk opgesplitst in 2 delen: het West- en Oost-Romeinse Rijk. Het West-Romeinse Rijk, met daarin ook hoofdstad Rome, hield rond het jaar 500 op te bestaan.
In 22 uur van Brugge naar Antwerpen
Een derde van de in kaart gebracht wegen zijn hoofdwegen. Dit zijn belangrijke wegen die vaak uitgebreid zijn gedocumenteerd met mijlpalen of historische bronnen. In onze streek gaat het bijvoorbeeld over de Via Belgica: de weg die van het Franse Boulogne-sur-Mer naar Keulen in Duitsland liep, dwars door ons land.
De rest zijn secundaire wegen die vooral belangrijk waren voor lokale verplaatsingen. Denk aan wegen die nederzettingen, landerijen en villa’s met elkaar verbonden. Je kunt op de digitale kaart ook echt routes uitstippelen: te voet, met de ossenkar, per muilezel of te paard.
Te voet over de Romeinse wegen van pakweg Brugge naar Antwerpen? Dat zou je over het Romeinse wegennet te voet zo’n 22 uur gekost hebben. Te paard was je er al in 15 uur. De hele Via Belgica afreizen van Boulogne-sur-Mer naar Keulen? Met de ossenkar deed je daar 218 uur over (zonder pauzes), te paard 'amper' 73 uur.
Onzekerheid is groot
Het is wel belangrijk om aan te stippen dat er bij veel van die wegen een grote onzekerheid is over hun exacte verloop. Dat is vooral bij de secundaire wegen het geval. Het gaat om wegen waarvan verondersteld worden dat ze bestonden en zo liepen, maar er onvoldoende bewijs is om het als zeker te beschouwen.
Daarnaast heb je nog een kleine derde categorie, waarvan het bestaan van de wegen an sich hypothetisch is.
Op de kaart wordt dat telkens ook aangegeven. Als je een weg aanklikt wordt aangegeven of het zeker (certain), verondersteld (conjectured) of hypothetisch (hypothetical) is.
In onze streken is de betrouwbaarheid van de atlas trouwens wel zeer hoog. Veruit de meeste wegen zijn zeker of verondersteld. Dat komt doordat er in het verleden al veel onderzoek naar het Romeinse wegennet in onze regionen is gebeurd.
Lange adem
Het samenstellen van de atlas en de achterliggende database was een werk van lange adem. Eerst werden de wegen geïdentificeerd aan de hand van literatuur, archeologische en historische bronnen. En natuurlijk ook eerder onderzoek.
Daarna moesten ze precies worden gelokaliseerd. Aan de hand van luchtfoto’s, satellietbeelden en topografische kaarten. Als historische bronnen bijvoorbeeld suggereren dat er ergens een weg was, gingen de onderzoekers op zoek naar glooiingen in het landschap of bepaalde vegetatieverschillen die kunnen aangeven dat er ooit een Romeinse weg liep.
De Romeinen hebben een grote impact gehad met hun wegennet
Eens dat monnikenwerk achter de rug was, werden de wegen via software met de hand getekend op een digitale kaart. "Het was een leuk spelletje waarbij we bolletjes op een kaart met elkaar moesten verbinden, maar dan over een heel continent", zegt co-auteur Tom Brughmans (Universiteit Aarhus) aan persagentschap AP.
Vaak volgen die veronderstelde Romeinse wegen trouwens de loop van moderne wegen. "De Romeinen hebben een grote impact gehad met hun wegennet", zegt co-auteur Adam Pažout daarover aan AP. Wegen waren ontzettend belangrijk voor het Romeinse Rijk: zowel voor de uitbreiding via veroveringen als voor de economie, als voor de administratie van het immense rijk.
Deze databank kan een belangrijke bron zijn voor toekomstige studies. De wegen opgenomen in de atlas dateren van grosso modo 300 voor onze jaartelling tot 400 erna. Wie zelf eens wil grasduinen in het Romeinse wegennet, kan dat hier doen .
Recentere digitale atlas
Wie het liever wat recenter zoekt. Eerder dit jaar is ook Viabundus 2 gelanceerd. Dat is een digitale atlas van de wegen in onze regionen tussen 1350 en 1650. Daar kan je ook wisselen tussen verschillende jaartallen om de verschillen tussen het wegennet te bekijken.
De databank bevat ook gegevens over wanneer er waar precies jaarmarkt was. En je kunt ook routes berekenen over land, over water en per seizoen. De eerder gemaakte route van Brugge naar Antwerpen bijvoorbeeld zou in 1500 in de zomer 2 dagen en 5 uur geduurd hebben. Je zou één veer hebben moeten nemen en 2 keer tol hebben moeten betalen.
