Waarom je naar Parijs moet voor de expo van de Belgisch-Nigeriaanse kunstenaar Otobong Nkanga

Nkanga (51), geboren in Nigeria, maakt werk over trauma, uitbuiting en koloniale roofbouw. Maar de schoonheid van haar tapijten, keramiek en installaties zet je op het verkeerde been. Want achter al die schoonheid schuilt een urgente boodschap: maak weer connectie met je lichaam, met anderen en met de aarde. Vier redenen waarom je haar tentoonstelling 'I dreamt of you in colours' in het Musée d'Art Moderne in Parijs moet zien.

Otobong Nkanga verloor haar vader toen ze 7 was. Haar moeder verhuisde met haar kroost van Yaba (Nigeria) naar Parijs. Daar, op school, gestuwd door een docente, maakte de kleine Nkanga kennis met de giganten uit de kunstgeschiedenis.

Na de dood van haar moeder verbleef ze een tijd in Ife, in het hart van de Yoruba-cultuur in Nigeria. Daarna keerde ze terug naar Parijs om te studeren aan de Académie des Beaux-Arts. Later volgde ze les aan de prestigieuze Rijksacademie in Amsterdam. Sinds 2007 woont en werkt ze in Antwerpen.

De klim naar de top ging gepaard met obstakels. Nkanga had geen voorbeelden van vrouwelijke kunstenaars. Haar naam werd doorgaans verkeerd uitgesproken. En als zwarte vrouw in de kunstwereld moest ze zich dubbel bewijzen.

Ere wie ere toekomt: het is het belaagde M HKA dat tien jaar geleden een solo met het werk van Otobong Nkanga organiseerde. Sindsdien heeft ze zich een plek aan de top van het kunstfirmament toegeëigend. Van Documenta tot de Biënnales van Venetië, Lyon, Sharjah en São Paulo. Voor het MOMA in New York heeft ze vorig jaar een van haar grootste installaties ooit gecreërd. 

En ze rijgt de prijzen aanéén. Zoals onlangs de prestigieuze Nasher Prize for Sculpture, en bij ons, toen het nog mocht, een Ultima. 

In een vroege performance werkte Nkanga het ritueel uit van 'The Fattening House'. In de Ibibio-cultuur worden meisjes voor hun huwelijk in een huis ondergebracht waar ze worden gevoed en gemasseerd tot ze glanzend rond worden. Hoe rijker ze trouwen, hoe langer hun verblijf duurt.

Nkanga, toen nog te jong om te trouwen, bouwde in haar atelier in Parijs haar eigen huis en korset uit aarde, kaolien en kant. Op de foto's lijkt ze op een van de Meninas, de hofdames die Diego Velázquez in 1656 schilderde. De kolonisering had ook invloed op de garderobe van de inheemse cultuur.

'I dreamt of you in colours' - de titel van de tentoonstelling - zijn de eerste woorden van haar moeder bij haar geboorte. Kleuren spelen een grote rol in haar werk, schatplichtig aan de cultuur waarin ze opgroeide en samen met haar moeder batikte. Maar ook verwijzend naar onze wandtapijten. Bij Nkanga echter geen jachttaferelen, maar verwijzingen naar de manier waarop wij Afrika koloniseerden en leegroofden.

In tegenstelling tot het westerse denken - dat lichaam en geest graag gescheiden houdt en de mens van de aarde heeft losgezongen - denkt Nkanga in termen van verbondenheid en energie. Tussen de zee en de zon. Tussen het bovengrondse en ondergrondse. Tussen ons lichaam en de planeet die we bevolken en bezoedelen.

In de monumentale tapijtenreeks 'Abyss, Midnight, Twilight, Sunlight' (2021) verweeft ze letterlijk verhalen van uitbuiting en roofbouw. Kijk naar de mechanische armen op de bodem van de oceaan. Dat zijn wij. Eenmaal dood schieten er van ons alleen water en mineralen over. Op dat moment vermengen we ons onderzees met alle slachtoffers van slavernij die de oversteek naar de nieuwe wereld niet haalden.

Nkanga stelt dat zelfs onze afvallige lijven materiaal leveren voor de ontginningseconomie die kobalt en mineralen nodig heeft voor onder meer de productie van auto's. "Oh my God, you never rest even in death", zegt ze daarover. Zelfs postuum worden we gekapitaliseerd.

In Berlijn liet ze zich fotograferen met een hoofddeksel van malachiet, met op de achtergrond de groene torens van kerken. Uit de mijn in Namibië waar het koper werd gewonnen zit nu een put van 100 meter.

Nkanga's werk legt de vinger op vele wonden. Maar in plaats van met zout te strooien, pleit ze voor herstel. Anders gezegd: voor het herijken van verstoorde ordes.

Haar werk is zeer politiek, maar de vorm en de vaak verbluffende schoonheid zorgen voor troost en het geloof in regeneratie. Daarvoor zet ze ook medicinale kruiden en oliën in. Houten en glazen recipiënten, met koorden verbonden en verspreid op prachtige handgeweven tapijten, verspreiden een subtiele geur.

Het is op zulke momenten dat je werkelijk gelooft dat 'healing' mogelijk is.

Nkanga werkt met alle mogelijke materialen en technieken. Tapijten, werk op papier, installaties uit glas en keramiek, fotografie, video, performances en poëzie. Tot er sprake kan zijn van zoiets als healing en een blik op een betere toekomst.

Ik ben de trotse eigenaar van een werk van Otobong Nkanga. Het betreft een klein stuk zeep. Ik kocht het in 2017 in een buitenwijk in Athene waar Nkanga een kleine negorij had opgezet in het kader van de Documenta. Het is een metafoor voor de connectie met oude gebruiken uit Griekenland, het Nabije Oosten, Noord- en West-Afrika. Daar weet men hoe je met olie, water, loog en houtskool een stuk zeep maakt.

Ik heb er mij in geen acht jaar mee gewassen. Wegens een te mooi object. Zo ben ik dan ook weer.

Proper.