Nu D66 volgens de verkiezingsdienst van het persagentschap ANP tot de grootste partij van Nederland is uitgeroepen, rijst de vraag: welke coalitie(s) kan kopstuk en mogelijk toekomstig minister-president Rob Jetten vormen? Een overzicht van de (beperkte) opties.
D66 van Rob Jetten is bij de verkiezingen de grootste partij van Nederland geworden. Dat stelt althans de verkiezingsdienst van ANP na een analyse van de resultaten. Hoewel het nog wachten is op de officiële resultaten, stelt het persagentschap dat de PVV van Geert Wilders de partij niet meer kan inhalen. Sterker nog: ANP zegt dat D66 mogelijk nog groeit naar 27 zetels, 1 meer dan tot nog toe gedacht. Maar dat laatste staat nog niet met zekerheid vast.
Jetten zelf claimt intussen de "historische winst" en zegt dat hij zo snel mogelijk een nieuw kabinet wil vormen. Politieke analisten voorspellen een lang proces. Ook ontslagnemend premier Dick Schoof gaat uit van lange regeringsonderhandelingen. Hij verwacht geen regering voor Kerstmis. "Als je kijkt naar de uitslag, wordt het best ingewikkeld", voegt hij er aan toe.
"Dit is een historisch moment voor D66", spreekt Jetten de pers toe in Den Haag:
'Middenkabinet'
Het meeste kans maakt een 'middenkabinet' van D66, het christendemocratische CDA, de rechts-liberale VVD en het linkse GroenLinks-PvdA. Samen beschikken deze partijen over een ruime meerderheid van 86 van de 150 zetels. Deze samenstelling geniet ook de voorkeur van Jetten.
De weg naar die coalitie ligt echter allesbehalve open. Dilan Yeşilgöz van de VVD wil niet samenwerken met GroenLinks-PvdA, mede omdat ze geen goede verstandhouding heeft met lijsttrekker Frans Timmermans. Die is na het teleurstellende resultaat van zijn partij opgestapt, maar de VVD houdt vast aan een 'nee' tegen een coalitie met de linkse partijen.
Bram Vandeputte vat in Terzake de coalitie-opties samen
Centrumrechtse optie
Een andere optie is een centrumrechts kabinet met D66, VVD, CDA en het rechts-conservatieve JA21. Maar die coalitie komt niet aan een meerderheid: ze strandt op exact 75 van de 150 zetels, 1 zetel te weinig. Zelfs als die zetel er nog zou komen, is het de vraag of dat een werkbare meerderheid is. Idealiter zou dus nog een partij moeten gezocht worden. Een mogelijkheid is BoerBurgerBeweging (BBB), maar die heeft niet veel raakvlakken met D66.
Zo’n coalitie zou dan ook uit 5 partijen bestaan. Schoof noemt dat uitzonderlijk, maar haalbaar, en verwijst daarbij naar ons land. "In België hebben ze dat, dus het kan. Ik denk dat het aantal partijen niet ter zake doet. Het is belangrijk dat je overeenstemming hebt op datgene wat je wil doen, en elkaar vervolgens vasthoudt en wat gunt."
Wat met de PVV?
Mochten de gesprekken onder leiding van Rob Jetten toch mislukken, blijft de kans dat er een kabinet-Wilders komt erg klein. Geen enkele grote partij wil met hem samenwerken.
Bovendien hebben alle (uiterst) rechtse partijen samen geen meerderheid: PVV, JA21, BBB en het rechts-radicale FvD komen op slechts 46 van de 150 zetels. Dat is dus een dood spoor.
Hoe verlopen coalitiegesprekken in Nederland?
Normaal gezien spreekt de voorzitter van de Tweede Kamer, vergelijkbaar met de Kamer in België, de dag na de verkiezingen met de fractievoorzitters. Omdat de verkiezingsuitslag deze keer lang niet eenduidig was, is deze samenkomst uitgesteld tot begin volgende week.
Na die gesprekken wordt een verkenner aangeduid. Die moet uitzoeken welke partijen samen een coalitie kunnen vormen. Ook bereidt hij of zij het debat over de verkiezingsuitslag in het parlement voor. Daar wordt een informateur aangeduid, die de inhoudelijke overeenkomsten tussen de partijen onderzoekt en daarover onderhandelt. De informateur stelt ook het regeerakkoord op.
Als de informateur klaar is met zijn of haar opdracht, stelt hij de benoeming van een formateur voor. De Tweede Kamer moet daarmee akkoord gaan.
De formateur stelt daarna een kabinet samen en hij/zij wordt ook meestal de nieuwe minister-president. Als de nieuwe ministerploeg compleet is, komt het kabinet samen om het regeerakkoord goed te keuren. Daarna gaan de geselecteerde ministers naar de koning voor een eedaflegging.
In tegenstelling tot België speelt de koning in Nederland bij coalitiegesprekken geen rol van betekenis. Vroeger benoemde de koning(in) nog wel de informateur, maar ook dat is inmiddels verleden tijd.
