In de prestigieuze VRT-reeks ‘This is not a murder mystery’ ontvangt ene Lord James allerlei surrealistische kunstenaars in zijn kasteel voor een tentoonstelling. Heeft die Lord James echt bestaan? Jazeker, maar het was wel een man en geen vrouw zoals in de serie. Edward James was een belangrijke mecenas voor artiesten als René Magritte of Salvador Dalí, en een excentriekeling zoals ze die alleen in Engeland maken.
Feit of fictie: wie was Lord James uit de reeks ‘This is not a murder mystery’ in het echt?
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
René Magritte, Salvador Dalí, Man Ray, Lee Miller… al die grote namen uit de surrealistische kunstwereld zijn van de partij in de VRT-serie ‘This is not a murder mystery’, die feit en fictie vrolijk vermengt. Het gezelschap blaast verzamelen in een kasteel, waar Lord James de plak zwaait.
In de reeks is de lord een kordate vrouw, gespeeld door actrice Aoibhinn McGinnity. “We hadden nood aan sterke vrouwenrollen,” zegt regisseur Hans Herbots. Lord James – want zo wordt ze ook aangesproken - is geen katje om zonder handschoenen aan te pakken en ze heeft ook zelf haar geheimen. “Ik heb zelf veel over lord James gelezen en dat was echt fascinerend. Hij was ongelooflijk sympathiek én excentriek,” zegt McGinnity.
Lord James is gebaseerd op Edward James (1907-1984), een man uit een schatrijke familie. "Zijn vader was een Amerikaanse treinmagnaat, zijn moeder van Schotse adel,” verduidelijkt Matthias Lebeer, die mee het idee had voor de reeks.
Vergis je niet: we spreken over de high society: lord James mocht de Engelse koning zijn peter noemen. Hoewel er ook geruchten waren dat die eigenlijk zijn vader was. “Als twintiger erft Edward James een echt imperium, een 20-tal huizen, een enorme rijkdom.”
Edward James was kortstondig getrouwd met ballerina Tilly Losch. Hij bestelde balletvoorstellingen bij Kurt Weill, Bertolt Brecht of George Balanchine. Het huwelijk liep op de klippen - James was biseksueel - en dat was wekenlang voer voor de rioolpers.
Edward James was dichter en stichtte een eigen uitgeverij. Later stortte hij zich op de kunsten en begon te verzamelen. Hij ondersteunde surrealistische kunstenaars als René Magritte, Salvador Dalí, Leonora Carrington en vele anderen.
Het was niet de bedoeling om kunst te verzamelen. Ik kende gewoon veel jonge kunstenaars en die hadden geen cent. Van slechte kunstenaars kocht ik nooit iets.
Lord Edward James
Hij was ook de drijvende kracht achter de International Surrealist Exhibition in Londen, in 1936. In ‘This is not a murder mystery’ vindt die tentoonstelling plaats in zijn eigen kasteel; in werkelijkheid was het in de New Burlington Galleries in Londen te doen.
“Ik had niet de bedoeling om een verzameling aan te leggen. Ik kende gewoon veel jonge schilders. En de meesten van hen hadden geen cent,” zegt Edward James in een archiefopname, te zien in een mini-documentaire op VRT MAX . “Op die manier konden ze verder werken. Ik kocht nooit werk van slechte kunstenaars.”
Mecenas van Magritte en Dalí
Een van zijn protegés was René Magritte. “Hij was erg arm toen ik hem ontmoette; hij kwam een zomer in Londen werken.” Edward James bestelde 3 grote werken bij Magritte: ‘Le modèle rouge', 'La jeunesse illustrée' en 'Au seuil de la liberté'.
2 keer maakte Magritte een surrealistisch portret van Lord James: ‘La réproduction interdite’ (afbeelding hier onder), met een achteraanzicht en een onmogelijk spiegelbeeld en 'Le principe du plaisir' met een fel licht op de plaats van het hoofd.
Ook met Salvador Dalí werkte Lord James intensief samen. Dali kreeg in 1938 een jaarinkomen, in ruil voor 120 schilderijen en tekeningen. En hij mocht zich uitleven op Monkton House ; het landhuis van de James-clan in West Dean in Zuid-Engeland.
Dalí schilderde de gevel in het paars met trompe-l-'oeil-gordijnen onder de vensters. In het huis stonden verschillende van zijn sofa’s in de vorm van de lippen van filmster Mae West. En er waren witte en rode ‘kreeftentelefoons’. Allemaal ook te zien in ‘This is not a murder mystery’. Nog een aardigheidje: toen ballerina Losch eens op blote voeten de trap opliep, liet Edward haar voetafdrukken borduren in de traploper.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef Edward James vooral in Amerika. Later werkte hij meer dan 30 jaar aan een grote sculpturentuin in Mexico. Daarvoor verkocht hij een deel van zijn kunstcollectie, onder meer aan het museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.
Op het landgoed West Dean werd een kunstschool ingericht, het West Dean College of Arts, Design Craft and Conservation . Monkton House werd verkocht en is sindsdien in privébezit, ondanks een campagne van architectuur- en kunstliefhebbers om ‘het enige volledige surrealistische huis in Engeland’ publiek toegankelijk te maken.
Matthias Lebeer, die de reeks ‘This is not a murder mystery’ mee bedacht, ging op bezoek in West Dean. Hij trof er onder meer de koperen duikershelm aan, die ook opduikt in de tv-serie. “In dat duikerspak hield Dalí zijn toespraak tijdens de tentoonstelling. Op de kamer van James zelf zag ik een aantal werkjes van Magritte waar ik nog nooit van had gehoord. Ze waren speciaal voor die kamer gemaakt."
In West Dean filmen was niet mogelijk. Voor de buitenopnames van de tv-reeks werd gedraaid in Curraghmore House & Gardens in Ierland, en voorts ook in kasteel Runenborg in Destelbergen, kasteel Hex in Limburg; in Waleffe en in de plantentuin van Meise, meer bepaald in de wondermooie Balat-broeikas.
Lord James was een heel bepalende figuur in het universum van de surrealisten
Hans Herbots, regisseur van 'This is not a murder mystery'.
"Je komt op een speelse manier meer te weten over het universum waarin de surrealisten zich toen bewogen en over de mensen die toen belangrijk waren," zegt regisseur Hans Herbots. "Lord James is daar een goed voorbeeld van, hij was een heel bepalende figuur." Zijn naam is misschien niet zo bekend, “maar ik heb al gemerkt dat wie de reeks gezien heeft, verder begint te zoeken.”
