Bij de recente verkiezingen in Noord-Cyprus ging de overwinning naar de kandidaat die gelooft in de hereniging van Noord en Zuid. Langs beide grenzen van het sinds 1974 gespleten eiland, zijn burgers vragende partij voor verzoening. Maar volgens veel van hen werken hun politieke leiders die eenmaking actief tegen. "Ik wist helemaal niets over de andere mensen die op ons eiland wonen."
Hoop op einde verdeeldheid Cyprus groeit: "Politici willen dat we vijanden zijn, maar we zijn vrienden"
Kasper Nollet
Gepubliceerd:
De Nomaden is een programma van VRT NWS waarin jonge journalisten reportages gaan maken in het buitenland over onderbelichte thema's. Filmmakers Emma du Chatinier, Heleen Steenssens, Maria-Laura Van Gool en Sem Peeters onderzochten de gespleten samenleving op het eiland Cyprus. Bekijk ‘Between flags’ vanavond om 20.35 uur op VRT Canvas, of nu al op VRT MAX .
John en Ahmet zijn naar eigen zeggen elkaars 'beste vijanden". “Althans, dat is wat de politici willen dat we zijn”, zegt Ahmet tijdens een rondleiding van toeristen in Noord-Cyprus. “Zij willen dat we elkaar als vijanden zien, maar in werkelijkheid zijn we de beste vrienden.”
Beide mannen zijn lokale gidsen, aan weerszijden van de door de VN bewaakte “groene lijn”, die het land sinds 1974 in tweeën splitst. John gidst toeristen ten zuiden van die lijn, waar vooral Griekse Cyprioten leven. Ahmet gidst ze verder in Noord-Cyprus.
Noord-Cyprus is een afgesplitste regio, gesteund door Turkije, die zichzelf sinds 1983 de Turkse Republiek Noord-Cyprus noemt. Alleen: enkel Turkije erkent die regio. Officieel erkent de meerderheid van landen het eiland in zijn geheel als de Republiek Cyprus. Sinds 2004 is het een EU-lid. Al jaren leeft het eiland in een soort bevroren conflict.
Cyprus: één eiland, twee werelden
Op Cyprus leefden eeuwenlang twee gemeenschappen vreedzaam naast elkaar: de Griekse en de Turkse Cyprioten. Dat veranderde na de onafhankelijkheidsstrijd van het eiland tegen het Verenigd Koninkrijk.
Nationalisme nam aan beide kanten toe, onder invloed van buitenlandse leiders. Griekenland stuurde aan op een vereniging van het eiland met Griekenland, wat niet naar de zin was van Turkije, dat zich verwant voelde met de Turkse Cyprioten vooral in het noorden van het eiland.
In 1974 pleegden Griekse Cyprioten een staatsgreep, met steun van Griekenland. Als reactie daarop viel Turkije het noorden van het eiland binnen. Honderdduizenden mensen sloegen op de vlucht: Turkse Cyprioten trokken naar het noorden, Griekse Cyprioten naar het zuiden.
Sindsdien is Cyprus verdeeld in twee delen: het noorden, met veel Turkse invloed, en het zuiden, met veel Griekse invloed. Tussen beide gebieden ligt een door de Verenigde Naties bewaakte bufferzone, ook wel bekend als de “groene lijn”.
Propaganda
Johns gidstocht brengt hem langs de stad Famagusta. Veel Griekse inwoners ontvluchtten die stad na de Turkse invasie in 1974. Een deel van de stad, Varosha, was vóór de invasie een bruisende toeristische trekpleister, en zelfs een populaire vakantiebestemming voor Hollywoodsterren.
Na de inval deed Turkije een militaire bezetting van Varosha. Het is nu volledig afgesloten en veranderd in een spookstad. Sinds de heropening van Varosha leidt John met zijn bus toeristen rond in zijn oude wijk (samen met Ahmet die hij nodig heeft om de wijk binnen te mogen), maar hij mag niet officieel terugkeren naar zijn huis noch zijn huis betreden.
Hoe de "groene lijn" Noord- en Zuid-Cyprus in tweeën splitst
John maakte de burgeroorlog als kind mee. Wat hem betreft, had de Griekse staatsgreep nooit hoeven te gebeuren. “Maar dat nationalisme werd ons op school ingeprent, ook al ging ik er niet mee akkoord”, vertelt hij. “Ik kreeg minstens wekelijks een pak rammel van de leerkrachten die dat wisten van mij.”
Vandaag leeft er volgens hem nog steeds een vijandig nationalisme aan weerszijden van de groene lijn. De overheid wakkert dat van bovenaf aan, vaak via het onderwijs. “De bittere waarheid voor mij en veel andere Cyprioten is dat we als gewone burgers weinig kunnen doen om de situatie op te lossen.”
Danae, een Grieks-Cypriotische kunstenares en lerares, woont in de hoofdstad Nicosia. Net als het eiland is ook Nicosia in tweeën gedeeld. Burgers worden gescheiden door checkpoints en prikkeldraad.
Ze vertelt hoe de kinderen aan beide kanten volledig apart van elkaar opgroeien. “Turkse Cyprioten waren tijdens mijn jeugd volstrekt onbekenden voor mij. Ik wist helemaal niets over de andere mensen die op ons eiland wonen.”
Pas na haar studies ontmoette Danae voor het eerst een landgenote uit het noorden. Voor Danae was dat een bijzonder moment. "Ik was echt gehersenspoeld", vertelt ze emotioneel. Toen de twee vrouwen elkaar ontmoetten, werd het een ontroerend moment. “Ze knuffelde me en werd emotioneel. Ik was verbaasd over hoe vanzelfsprekend ik haar jarenlang als een vijand had gezien.”
“Het zijn niet de mensen zelf die verdeeld zijn in Cyprus”, vindt ze. “Het is de overheid die niet wil dat je elkaar leert kennen.”
Groeiend protest in Turkse Noord-Cyprus
Noord-Cyprus is geen lid van de EU. De inwoners en de economie hebben een beperkte toegang tot de wereldmarkt. “De verdeeldheid op het eiland schaadt ons dus niet alleen cultureel, maar ook economisch gezien”, vindt Emel İpçiler, een Turks-Cypriotische lerares.
"Er heerst armoede en een gebrek aan perspectief, terwijl Turkije zijn invloed in het noorden steeds verder versterkt." İpçiler nam daarom recent nog deel aan een betoging tegen de toenemende politieke en wetgevende invloed van Turkije op het noorden van het eiland. Naarmate er meer Turken komen wonen, vrezen veel Turks-Cyprioten bovendien voor een verlies van hun identiteit en een gebrek aan zelfbeschikking.
Noord-Cyprioten protesteren tegen de toenemende inmenging door Turkije
İpçiler wil zich vooral weer thuis voelen. “Wanneer ik naar de geboorteplaats van mijn grootmoeder in het zuiden ga, moet ik mijn identiteitskaart tonen, bij die van mijn vader in het noorden hoeft dat niet”, vertelt ze. “Alleen in het noorden kan ik vrij zijn en vrij rondwandelen. Ik kan enkel als lerares werken in het noorden, dat slaat nergens op.”
Biedt de nieuwe Noord-Cypriotische president hoop?
Bij de recente presidentsverkiezingen in Noord-Cyprus scoorde de sociaaldemocratische oppositiekandidaat Tufan Erhürman een klinkende overwinning.
De nieuw verkozen president verzet zich tegen een tweestatenoplossing voor de Cypriotische kwestie: hij is voorstander van een federaal bestuursmodel voor Cyprus. Sinds de gesprekken over een mogelijke hereniging in 2017 stilvielen, heeft Turkije vooral aangestuurd op een soort tweestatenoplossing.
“De resultaten van die verkiezing verbaasden me niet: we zien al langer dat de wil van het Turk-Cypriotische volk afwijkt van die van hun politieke leiders”, vertelt Umut Bozkurt, politicologe aan de Eastern Mediterranean University van Noord-Cyprus. “Interessant is dat Erhürman 62 procent van de stemmen behaalde, een score die niet alleen te danken was aan linkse kiezers.
“Ook rechtse nationalisten stemden op hem. Dat toont hoe algemeen de ontevredenheid is. Turkije kent op dit moment een autoritaire regering. Die mengt zich rechtstreeks in de binnenlandse aangelegenheden van Noord-Cyprus.”
Obstakels voor de vrede
"In Turkije heeft president Erdogan een coalitie met de nationalistische partij, die vasthoudt aan het idee van twee afzonderlijke staten op Cyprus." Zolang die alliantie bestaat, is het volgens Bozkurt moeilijk om de Turkse politieke elite van standpunt te doen veranderen.
"Een ander belangrijk obstakel zijn de demografische veranderingen", vertelt ze. "Rechtse partijen voeren een beleid waarbij Turkse migranten staatsburgerschap krijgen. Uit recent onderzoek blijkt dat ongeveer 40 procent van de inwoners van Noord-Cyprus niet op het eiland is geboren. Dat vormt een probleem: die nieuwkomers kunnen tijdens verkiezingen beïnvloed worden door Turkse politieke partijen."
De pas verkozen Noord-Cypriotische president Erhürman lijkt in ieder geval een evenwichtige aanpak te willen volgen. Na zijn overwinning benadrukte hij dat hij zowel met de president van de Republiek Cyprus als met Turkije zou praten over de volgende te nemen stappen.
"Het is inspirerend hoe gewone mensen op simpele wijze toenadering zoeken"
"De Cypriotische kwestie is een soort vergeten conflict, dat ons veel kan vertellen over wat oorlogen kunnen doen met gewone mensen", vertelt Heleen Steenssens. Daarom sprak het dit filmmakerskwartet aan, dat bestaat uit Emma du Chatinier, Heleen Steenssens, Maria-Laura Van Gool en Sem Peeters.
"Veel mensen aan beide kanten zoeken op kleine manieren toenadering. Dat vonden we mooi, zeker in tijden van polarisatie", gaat Steenssens verder. Maar de situatie op het eiland maakte het filmen niet altijd gemakkelijk. “De groene lijn voelt nogal absurd: je steekt een Europese grens over, maar op eenzelfde eiland. Filmen mocht vaak niet in de bufferzone", voegt Maria-Laura Van Gool toe.
De gevolgen van de politieke verdeeldheid treffen momenteel misschien vooral de Turkse Noord-Cyprioten. “Bij de Grieken is het vooral een kwestie van familierouw, in het noorden is de bezetting nog dagelijkse realiteit", zegt Steenssens. Nu er na de recente herverkiezingen een constructievere politieke wind waait in het noorden, zal de kwestie volgens de 4 filmmakers alleen maar relevanter worden.
