Nederland trekt naar het midden, op zoek naar fatsoen

Nederland lag de voorbije jaren in de knoop met zijn politieke zelf. De Nederlander torste een regering die van zichzelf het schaamrood op de wangen kreeg en erin slaagde om 2 keer te vallen: eerst toen Geert Wilders er de stekker uittrok, daarna een tweede keer toen ook NSC vertrok.

Gevolg is dat het land momenteel bestuurd wordt door een handjevol mensen van de Boer Burger Beweging (BBB) en de liberale VVD, die elk zoveel bevoegdheden hebben dat die niet meer op een naamkaartje passen en dat onder leiding van Ambtenaar-Minister-President Dick Schoof. Onthou de naam voor eventuele kwisvragen.

Het experiment, zoals het omschreven werd, is mislukt. Het 'extraparlementair kabinet' met mensen van buiten (een beetje) en binnen (toch vooral) de politiek, met 3 partijen die voor het eerst het land bestuurden en met partijleiders die in het parlement bleven zitten om op hun eigen mensen te schieten, is niet voor herhaling vatbaar. En dat zal je straks ook in de resultaten zien.

Als je de voorbije weken een kaart gekocht had, met daarop de termen "fatsoen, bouwen, asiel, deftig, stabiliteit en Nederlanders snakken naar verantwoordelijke politiek", dan had je zonder twijfel de campagnebingo gewonnen. De voorbije weken ging het hier vooral over de politiek zelf, wonen en het klassieke thema migratie. En wie de bingokaart "klimaat, Gaza, geopolitiek" getrokken had, was er aan voor de moeite.

Nog een tip voor potentiële kwisvragen: de letterwoorden NSC en BBB. Veel kans dat zelfs de Nederlanders er over een paar jaar niet meer kunnen opkomen. Nochtans kleurden ze heel hard het verkiezingsjaar 2023. Het waren 2 partijen die uit het niets uitgroeiden tot leidende factoren bij de provinciale en nationale verkiezingen.

NSC werd de vierde partij, haalde 15 procent en bestuurde mee. De 'partij van Pieter Omtzigt' leek een blijver in de Nederlandse politiek. De Boer Burger Beweging leek bij de verkiezingen van november 2023 al op de terugweg, nadat ze in maart nog de grootste werd bij de provinciale verkiezingen.

De BBB zou nog net wel in het parlement raken, maar voor alle leden van NSC is de kans groot dat ze hun bureau in de Tweede Kamer mogen opruimen. Beide partijen leken niet meer dan 'one hit wonders', die er niet in slaagden een deuk in een pak boter te slaan.

Vooral voor NSC, de partij die degelijk bestuur beloofde, is dat zuur. Maar het karakter en wispelturigheid van leider Pieter Omtzigt, leidden ertoe dat hij al vrij snel de nationale politiek moest verlaten.

Een burn-out die maar niet genas, gedoe in de coalitie, soms weinig lijn in het eigen denken: de 'partij van' werd de 'partij zonder Pieter Omtzigt' en wordt nu de 'partij zonder kiezers'.

Alvast met één traditie breekt Nederland: dit keer geen nieuwe partij die als een komeet omhoog schiet. NSC en BBB waren geen nieuw fenomeen: eerder hadden we ook al Forum voor Democratie en Lijst Pim Fortuyn. Maar dit keer moeten we het doen met de vertrouwde partijen.

Veel heeft ook met de thema's te maken die momenteel spelen: over wonen en migratie hebben de gevestigde partijen best ook wel wat te zeggen. En stabiele, fatsoenlijke politiek is ook niet wat je meteen met een nieuwkomer associeert.

Dat er dit keer geen nieuwe hypes de Nederlandse politiek binnengeslopen zijn, biedt kansen voor de gevestigde waarden. En de winst zou vooral naar het midden gaan: de links-liberale D66 en de christendemocraten van het CDA.

Vooral de wederopstanding van de laatste, had niemand 2 jaar geleden durven voorspellen. Toen belandde het CDA onder wat in België de kiesdrempel zou zijn. Maar de teloorgang van NSC (afgesplitst van het CDA) en de BBB (grotendeels afgesplitst van het CDA), deden de kiezers terugkeren naar het origineel. 

Al is er meer dan dat. Zowel D66 als het CDA ogen ook fris, met jonge leiders. Zowel D66-man Rob Jetten (38) als CDA-leider Henri Bontenbal (42) - beiden met een voorliefde voor een strak pak met wit hemd - stralen positivisme en degelijkheid uit.

En waar Jetten hamert op "het kan anders", is dat voor Bontenbal "het is tijd voor fatsoenlijke politiek". Samengevat: "we willen veel beter doen dan de chaos die u de voorbije jaren zag."

Rob Jetten heeft dan weer het bijkomend voordeel dat hij door toeval ook nog eens in volle campagnetijd in de finale van de Nederlandse editie van 'De Slimste Mens' terechtkwam. De opnames lagen al achter de rug nog voor bekend werd dat er verkiezingen zouden zijn. Maar dat het zijn populariteit goed doet, ontkent ook Jetten zelf niet. 

Bovendien kunnen beiden het ook erg goed met elkaar vinden. Hoewel ze allebei vanuit een andere hoek naar het midden kijken - eerder conservatief versus uitgesproken progressief - beseffen beiden dat Nederland een samenwerkingsland is en dat "in het stabiele midden" de kern van die samenwerking ligt. En dat de generatiegenoten ook persoonlijk erg goed opschieten, kan daar alleen maar bij helpen.

Al lijkt het wel voor beiden tijd dat de campagne erop zit. Hun vlekkeloos imago liep de laatste dagen wat schade op. Bontenbal raakt soms verstrikt in zijn eigen perfectie. Zo zei hij dat het kan dat orthodox-evangelische scholen dingen vertellen die botsen met lgbtqi+-rechten, omwille van de grondwettelijk vrijheid van onderwijs. Hij had alle moeite om zich te verdedigen tegen het beeld dat hij iets tegen holebi's heeft - waar eigenlijk niemand echt aan twijfelde, maar het kon gebruikt worden.

Jetten ging tijdens het debat maandag wat uit de bocht, toen hij jongens aanraadde reservist te worden, omdat ze dan dicht bij de kroonprinses kunnen verblijven, omdat zij ook reservist is. Het leverde hem de opmerking op dat dat "seksistisch" is.

Toch zijn het momenteel niet de "jonkies uit het midden" die de peilingen aanvoeren. Hoewel het allemaal heel dicht bij elkaar ligt, liggen nog altijd in die volgorde de PVV van Geert Wilders en Groen-Links-PvdA van Frans Timmermans op kop. Beide Limburgers zijn niet aan hun proefstuk toe.

Timmermans' linkse kartel - het had een fusiepartij moeten zijn, maar de verkiezingen kwamen te vroeg - profiteert in beperkte mate van de zwakte van de gevallen rechtse regering. Volgens de peilingen is er groei, maar vergeleken met de vorige verkiezingen is die groei magertjes.

Timmermans is ook binnen het eigen kartel niet extreem geliefd en oogt wat oud tegenover de Jettens en Bontenbals van deze wereld. En toch is de kans groot dat hij het dit keer wel haalt van Wilders, de grootste wordt en aanspraak kan maken op het premierschap. Hijzelf gelooft erin en de peilingen spreken de kans niet tegen.

Al heeft dat voor een stuk te maken met de zwakkere Wilders. Hoewel hij in de peilingen nog net de grootste is, zou hij toch 10 zetels verliezen. Wilders is natuurlijk een van de gezichten van die vorige regering, waardoor hij nu een heel ander type campagne moet voeren dan we van hem gewoon zijn: hij zit vaak in het defensief.

Dat hij zelf de regering liet vallen, maakt het de andere partijen vrij gemakkelijk hem af te schilderen als "een wegloper die enkel kan schreeuwen, maar niets klaar krijgt."

Bovendien heeft elke grote partij een samenwerking met Wilders uitgesloten, waardoor hij naast een wegloper ook kan neergezet worden als iemand "die sowieso niets meer zal klaarkrijgen".

Wilders zelf grijpt in deze campagne terug naar zijn aloude recept: vol op het orgel over migratie en de islam. Met "Nederlanders terug op 1" blijft van de Geert "Milders" van 2 jaar geleden geen spaander meer heel.

Met uitspraken als "we moeten de ontwikkelingssamenwerking schrappen om de btw in supermarkten te kunnen verlagen. Dan hebben we in Nederland minder honger en in Afrika dan maar wat meer", is hij vintage zichzelf. Ook met uitspraken waar hij zelf van weet dat ze te ver gaan. 

Wilders gokt er trouwens zelf op dat hij een stuk groter wordt dan de peilingen voorspellen, net als 2 jaar geleden. Dat de PVV moeilijker te peilen valt, is inderdaad waar. Maar het grote verschil is dat de trend 2 jaar geleden naar boven wees en nu naar beneden. En in Nederland zijn de trends soms belangrijker dan de voorspelde resultaten.

En dan hadden we het nog niet over de VVD, de partij van Dilan Yesilgöz. De liberalen maakten deel uit van de regering met Wilders. Het rechtse kabinet dat er kwam, omdat net de VVD de deur voor Wilders op een kier zette.

Yesilgöz liep een slechte campagne, al kwam ze er de laatste week wat door. Oorspronkelijk werd de partij in de peilingen fel afgerekend op die regeringsdeelname en de standpunten van Dilan Yesilgöz, die eerder een conservatieve rechtse koers vaart dan het liberalisme dat de VVD onder Mark Rutte aanhing. 

Maar de laatste peilingen laten een lichte heropleving zien, waardoor de partij opnieuw wat kan aansluiten bij de 4 andere partijen. Maar waar GroenLinks-Partij van de Arbeid, D66 en CDA elkaar relatief sparen en vooral veel pijlen op Wilders richten, schiet Yesilgöz ook zeer hard richting Timmermans. Ze blijft erop hameren dat er een centrum-rechts kabinet moet komen en sluit bijna de facto GroenLinks-PvdA uit. 

Op die manier lijkt Yesilgöz de regeringsvorming nu al erg lastig te maken. Nu Wilders uitgesloten wordt, lijkt Nederland bijna alternatiefloos af te stevenen op een coalitie van de andere 4 grote partijen. En dat lijken die andere 3 beter te beseffen dan Yesilgöz.

Of de soep echt zo heet gegeten zal worden, als Yesilgöz ze momenteel opdient, zal nog moeten blijken. Maar zonder extra water bij die soep, zou het kunnen dat Schoof en zijn handjevol ministers nog lang op de winkel mogen passen. En daar zit in Nederland werkelijk niemand op te wachten. Al zeker Dick Schoof zelf niet.