Antwerpen, Gent en Leuven vragen UNESCO-erkenning voor objecten die achtergelaten werden bij vondelingen 

Het gaat om een stuk erfgoed dat veel vertelt over de sociale situatie in de steden tijdens de 18e, 19e en begin 20e eeuw. Er heerste armoede, anticonceptie bestond niet. Gezinnen waarin vrouwen ongewenst zwanger werden, konden het kind niet altijd grootbrengen. Er waren dan nog 3 andere opties: een illegale abortus, het kind te vondeling leggen of een kindermoord. Het kind achterlaten was de enige optie om het mogelijk nog een ander leven te geven.

"Familieleden lieten allerlei objecten achter bij de baby. Het gaat bijvoorbeeld om halve speelkaarten, heiligenprenten of teksten. De ene helft bleef bij het kind, de andere bij de moeder of een ander familielid. Zo kon het kind geïdentificeerd worden als iemand zich bedacht. Dat is in Gent 355 keer gebeurd. We weten het, omdat we soms 2 helften van een speelkaart in de collectie vinden", zegt Nele Lefever van het Archief Gent.  

Het archief bewaart ook stukjes textiel . "Het gaat dan om een stukje van de sjaal, de muts of de kledij van de baby. Soms waren er ook bijzondere objecten. In één geval werd er bijvoorbeeld een klein trompetje achtergelaten. De vondeling in kwestie kreeg de toepasselijke naam Petronella Trompet. In de collectie zitten ook nog veel andere objecten: paternosters, kruisbeeldjes en andere voorwerpen." 

"Er zijn allerlei briefjes met korte boodschappen. Zo staat er bijvoorbeeld wel een naam van het kind, of het feit dat het gedoopt is. Soms is er ook een vermelding dat de moeder of familie het zeker zal ophalen. Of dat dan ook echt gebeurd is, is twijfelachtig", zegt Natalie De Bruyn van het FelixArchief in Antwerpen. 

Ruim de helft van de kinderen die te vondeling werd gelegd, leefde niet lang. "Het ging vaak om baby's die al ziek waren. Of, in andere gevallen, het snel werden. De vondelingen werden gevoed door voedsters die verschillende baby's onder hun hoede namen. Zo verspreidden ziektes zich snel. Moeders die zich bedachten en hun kind terug wilden, kregen vaak de boodschap dat de vondeling intussen overleden was", stelt Lefever.  

Het traject van de overlevers was niet rooskleurig. "Ze kwamen in gezinnen terecht als 'bestede kinderen'. Ze dienden als goedkope werkkracht. Ze moesten vanaf de leeftijd van 12 hard werken", benadrukt Lefever. "Ze kwamen ook buiten de stad terecht, op het platteland om er mee te werken op boerderijen. De leefomstandigheden waren erbarmelijk, als je de verhalen leest, krijg je tranen in de ogen", beaamt De Bruyn.  

"Het aantal vondelingen piekte in Gent tussen 1820 en 1863, toen was er een vondelingenschuif", vertelt Lefever. Op het hoogtepunt werd er om de dag (!) een kind achtergelaten. Ook voor en na het bestaan van de vondelingenschuif waren er veel gevallen. Gent registreerde er in totaal ruim 7.200 (van 1791 tot 1922). In bijna een kwart van de gevallen werden er bij het kind vondelingentekens achtergelaten die bewaard zijn.

In Antwerpen bestond er van 1811 tot 1860 een vondelingenschuif. Van ruim 60 kinderen zijn er objecten bewaard. Voor en na die periode gaat het om 145 objecten. Er zijn mogelijk nog oudere vondsten. "Ze zitten in dikke registers, vastgeprikt of ertussen achtergelaten. Het is een enorme klus om ze te inventariseren", zegt De Bruyn. Zij maakte een voorzichtige schatting van 5.000 extra vondelingentekens.

Het stadarchief van Leuven telt 3.800 vondelingendossiers uit de periode 1798-1861. In één derde van de gevallen zijn er ook vondelingentekens achtergelaten. "We zien dezelfde zaken als in Antwerpen en Gent, en onder meer ook penningen, doodsprentjes en lintjes die gebruikt worden. Vaak in 2 geknipt", klinkt het ook daar. 

De moderne vondelingenschuif in Antwerpen, die er nu nog is, kwam er in 2000. Er werden 21 baby's achtergelaten. Daar wordt, in lijn met de traditie, een envelop achtergelaten met de helft van een speelkaart. Het is een puzzelstuk dat bestemd is voor de familie die het kind achterliet. Het dient om later te herenigen.

De steden dienen de aanvraag in om meer aandacht te vestigen op deze bewaarde tekens. "Het zijn stille getuigen van menselijk leed én van hoop. Ze verbinden ons met generaties vrouwen en kinderen die in kwetsbare omstandigheden leefden. We willen dit erfgoed niet alleen bewaren, maar ook bespreekbaar maken. Als deel van onze geschiedenis en als herinnering aan de noodzaak van solidariteit en zorg in onze samenleving", stelt de Gentse schepen Christophe Peeters (Voor Gent). 

De aanvraag voor de erkenning moet eind deze week binnen zijn. De hoofdaanvrager uit Lissabon verzamelt de aanvragen in 1 dossier, dat volgende maand naar UNESCO gaat. De erkenning heet 'Memory of the World', een UNESCO-categorie voor bijzondere documenten. Het dagboek van Anne Frank (Nederland), de Schubert en Brahms-collectie (Oostenrijk) en de archieven van regisseur Ingmar Bergman (Zweden) zijn zo al erkend. 

"Er volgt nu een procedure, die in de zomer van 2026 afgerond wordt. Een erkenning betekent dat UNESCO aangeeft dat deze collecties niet enkel lokaal van belang zijn, maar wereldwijd uniek zijn. Het kan er ook voor zorgen dat deze tekens vaker getoond worden in tentoonstellingen of op andere plekken", zegt Jelena Dobbels van het 'Memory of the World'-comité. Er zijn nu nog maar 4 Vlaamse erkenningen in die categorie.