Doe wat je wil achter gesloten deuren, maar waag het niet zichtbaar te zijn: de realiteit voor LGBTQIA+ in China

In een appartement in Shanghai wonen twee mannen al vijf jaar samen. Hun buren weten het, hun vrienden weten het, maar officieel bestaan ze niet als koppel. Ze zijn een van de tientallen miljoenen LGBTQIA+-Chinezen die leven volgens een ongeschreven regel: doe wat je wil achter gesloten deuren, maar waag het niet zichtbaar te zijn.

Ook het recente incident met de Australische horrorfilm 'Together' in de Chinese bioscopen werd een pijnlijk symbool voor de dagelijkse realiteit van China’s homogemeenschap. In de originele film trouwt een van de mannelijke hoofdpersonages met een andere man. Chinese bioscoopbezoekers kregen een andere versie: de distributeur had met artificiële intelligentie het hoofd van de bruidegom vervangen door dat van een vrouw.

BELUISTER HIER DE VOLLEDIGE PODCAST

Nog geen tien jaar geleden leek China een heel andere weg in te slaan. Tussen 2008 en 2015 beleefde de LGBTQIA+-gemeenschap een ongekende bloeiperiode. Shanghai organiseerde de Pride, het Beijing LGBT Center werd hét ontmoetingspunt. Chengdu kreeg zelfs de bijnaam 'Gaydu' met meer dan dertig homobars. 

Op sociale media floreerden LGBTQIA+-groepen van universiteiten met duizenden leden. De dating-app Blued groeide explosief tot 60 miljoen gebruikers, de grootste ter wereld. 

"Er was toen zelfs ruimte voor straatprotesten en rechtszaken over LGBTQIA+-rechten," zegt Wei Xiaogang, een Chinese activist in gesprek met VRT NWS vanuit Parijs, zijn toevluchtsoord. "Het leek alsof China eindelijk de deur op een kier zette."

Sinds president Xi Jinping aan de macht is, breekt de overheid die ruimte systematisch af. In 2021, tijdens de covidpandemie, verwijderde de Chinese app WeChat tientallen accounts van universitaire LGBTQIA+-groepen. De staatsomroep verbood 'verwijfde mannen' op televisie. Shanghai Pride stopte na elf jaar. Het Beijing LGBT Center sloot de deuren. Ook Roxie, een van Shanghai's laatste lesbische bars, ging dicht.

Sindsdien neemt de repressie toe. De politie arresteerde recent tientallen vrouwen voor het schrijven van Boys' Love-literatuur, dat zijn romantische verhalen over mannen. Een 29-jarige transgender vrouw werd tien uur ondervraagd omdat ze een andere trans vrouw hielp te ontsnappen aan huisarrest door haar familie. De aanklacht: kidnapping. Een activist kreeg 2,5 jaar cel voor het bieden van onderdak aan een trans jongere die voor geweld vluchtte.

"De Chinese geschiedenis toont golfbewegingen tussen openheid en controle," zegt Mario Cams, sinoloog en historicus (KU Leuven). Tijdens de Han-dynastie, 2000 jaar geleden, hadden Chinese keizers openlijk mannelijke minnaars. Het beroemdste verhaal was dat van keizer Ai. Hij sneed liever zijn gewaad kapot dan zijn slapende geliefde Dong Xian wakker te maken. 'De passie van de afgesneden mouw' werd een poëtische term voor mannelijke liefde.

"In de zestiende eeuw waren er in Fujian zelfs huwelijksceremonies tussen mannen," zegt Cams. "Een oudere man betaalde een bruidsprijs aan de familie van een jongere man."

Onder Mao Zedong (1949-1976) veranderde dat volledig. De overheid vervolgde homoseksuelen voor 'hooliganisme' en plaatste hen in strafkampen. In 1997 schrapte China homoseksualiteit uit het strafrecht, in 2001 uit de lijst van psychische stoornissen. Een historisch moment, maar wettelijke bescherming kwam er nooit.

Nu kiest de overheid opnieuw voor repressie. Xi Jinping noemt LGBTQIA+-rechten 'westerse waarden' die niet passen bij zijn visie op een traditioneel China. Hij wil hogere geboortecijfers om de bevolkingskrimp tegen te gaan.

Het beleid van Xi heeft een grote menselijke kost. Zeker 70 procent van Chinese LGBTQIA+-personen trouwt met iemand van het andere geslacht om aan familiedruk te ontsnappen. De website Chinagayles.com, een platform voor schijnhuwelijken, telt 360.000 leden.

"Het zijn vaak papieren constructies," zegt Wei. "Ze krijgen een certificaat en organiseren een feest om de familie tevreden te stellen."

De psychologische impact is dramatisch: zes op de tien LGBTQIA-jongeren kampen met depressie, tegenover 10 procent bij de algemene bevolking. Meer dan de helft had het afgelopen jaar zelfmoordgedachten.

Voor transgender personen is de situatie nog moeilijker. Onderzoek toont dat vrijwel alle trans respondenten huiselijk geweld hebben meegemaakt. Sinds 2022 is online toegang tot hormonen verboden. Voor medische transitie gelden strenge voorwaarden: ongetrouwd zijn, ouderlijke toestemming, vijf jaar documentatie, blanco strafblad.

Terwijl de overheid intoleranter wordt, verandert de houding van de Chinese bevolking. Uit peilingen blijkt dat meer dan de helft van de Chinezen vindt dat LGBTQIA+-personen geaccepteerd moeten worden. Ongeveer evenveel steunt het homohuwelijk. 70 procent kent minstens één persoon die openlijk LGBTQIA+ is.

"Er is een vreemde paradox," zegt Wei. "Individueel accepteren Chinezen hun queer vrienden, maar publieke zichtbaarheid blijft onmogelijk."

Ook het contrast met de regio is schrijnend. Taiwan maakte geschiedenis als eerste Aziatische land dat het homohuwelijk legaliseerde. Thailand volgde in 2024. Zuid-Korea kent geen homohuwelijk, maar het Hooggerechtshof bepaalde vorig jaar wel dat homokoppels dezelfde ziekteverzekeringsvoordelen krijgen als heterokoppels. Japan heeft inmiddels in meer dan de helft van zijn prefecturen partnerschapsregistraties.

China beweegt in exact de tegenovergestelde richting. Waar democratische buurlanden stap voor stap meer rechten toekennen, bouwt Peking ze juist af.

Ondanks alles toont de LGBTQIA+-gemeenschap in China veerkracht. Online gebruiken ze codetaal, zoals 'socialistische broederschap' voor mannelijke romance. In grote steden wonen koppels samen. Rijke homokoppels zoeken draagmoeders in het buitenland.

Net als de digitaal getransformeerde bruidegom in de horrorfilm moeten miljoenen Chinezen hun ware identiteit verbergen. In het China van Xi Jinping geldt één wet: LGBTQIA+-personen mogen samenleven, maar niet zichtbaar zijn. 

Hoe lang kan een samenleving deze spanning tussen groeiende acceptatie en toenemende staatsrepressie volhouden? Historicus Mario Cams blijft hoopvol: "Die slinger tussen openheid en controle zal terug naar openheid zwaaien, zoals altijd in de Chinese geschiedenis."