Poelen van rioolwater, verwoeste akkers en bodem vol zware metalen: hoe landbouw in Gaza amper nog mogelijk is

Na 2 jaar van beschietingen, bombardementen en blokkades van voedsel en hulpgoederen, zijn in Gaza zeker 67.000 mensen om het leven gekomen. Nu de wapens zwijgen en een fragiel bestand is afgekondigd, blijkt dat ook het toekomstige overleven van mens en dier op het spel staan.

Voor dat overleven is een gezond functionerend ecosysteem nodig, met een vruchtbare bodem, zuiver water en zuivere lucht, en een bloeiend planten- en dierenleven. Alleen dan kan je voldoende voedsel kweken om de bevolking te voeden en is je gezondheid gegarandeerd.

Net dat is allang niet meer het geval in Gaza. Vorig jaar al waarschuwde UNEP, het Milieuagentschap van de Verenigde Naties, dat een "ongeziene" milieu- en gezondheidscrisis dreigde.

Na nog eens een jaar vol brutaal oorlogsgeweld blijkt die vrees nu uitgekomen. Verschillende organisaties en onderzoekers, waaronder datzelfde UNEP, vestigen deze maand de aandacht op de vernietiging van het Gazaanse leefmilieu. Het ecosysteem en de voedselproductie staan op de rand van instorten, zeggen ze.

Neem nu de landbouwgrond, die zo belangrijk is voor de voedselvoorziening. In Gaza werden er voor de oorlog onder andere aardbeien, dadels en olijven geteeld.

Toen was de landbouw een van de meer bloeiende sectoren in het economisch geïsoleerde Gaza. De strook telde liefst 24.745 landbouwbedrijfjes. De meeste daarvan waren zeer klein, met een oppervlakte van maximaal een tiende van een hectare. Toch slaagden al die kleine boeren er samen in om aan bijna de helft van de voedselvraag in Gaza te beantwoorden.

Vandaag is zo goed als alle landbouwgrond in Gaza beschadigd door bombardementen, rondrijdende tanks, troepenverplaatsingen, brandstoflekken of chemische stoffen uit vernielde fabrieken. 

De Verenigde Naties schatten de omvang van de vernieling op basis van satellietbeelden. Hun cijfers zijn onthutsend. 80 procent van de akkergrond, 89 procent van alle weilanden en maar liefst 97 procent van alle fruit- en notenbomen zijn beschadigd of vernietigd.

Sommige van die bomen werden trouwens niet alleen beschadigd door oorlogsgeweld. De bevolking had soms ook geen andere keuze dan ze te kappen, om zich te verwarmen of om te koken.

"De brede vernieling van vruchtbare grond is een serieuze aantasting van de mogelijkheden van de regio om zichzelf te voeden", besluit de Israëlische onderzoeksinstelling Areva op basis van de VN-cijfers. UNEP oordeelt nog korter en krachtiger: in Gaza is "voedselproductie op schaal niet meer mogelijk".

Volgens het VN-agentschap kan het "decennia" duren voor de schade aan de bodem hersteld is. Als het al zover komt. Want doordat zwaar militair materieel de vruchtbare toplaag van de bodem heeft vernield en de rest van de grond heeft samengedrukt, kan het bodemleven zijn werk niet doen. Op veel plekken dreigt verwoestijning.

Het is ook onmogelijk te berekenen hoe zwaar de bombardementen de bodem hebben vervuild met zware metalen en chemicaliën, omdat het Israëlische leger geen cijfers vrijgeeft over hoeveel bommen precies zijn gedropt. Studies naar de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog "suggereren dat de impact van een zwaar bombardement meer dan een eeuw later nog in de bodem kan worden gezien", zegt de VN.

Catherine De Bock, beleidsadviseur bij Oxfam, beaamt de vaststellingen. Haar collega's in Gaza proberen landbouwers daar te ondersteunen, maar dat is vandaag amper mogelijk. Werkten ze voor 2023 nog op grootschalige landbouwprojecten, dan concentreren ze zich vandaag noodgedwongen op kleine projecten, zoals stadstuintjes.

"Van mijn collega's in het noorden van Gaza hoor ik dat het vandaag amper mogelijk is om opnieuw op te starten. Er is zoveel vernieling en de toegang is erg moeilijk."

Het staakt-het-vuren heeft daar amper beterschap in gebracht. "Hulpmateriaal komt binnen via het zuiden. Het is een hele opgave om dat helemaal naar het noorden te krijgen (waar Gaza-Stad ligt, red.). Bovendien verwerpt Israël heel veel aanvragen om materiaal binnen te brengen, ook van andere ngo's."

Daar komt nog bij dat de meest vruchtbare landbouwgrond in Gaza achter de zogenoemde gele lijn ligt, waarachter het Israëlische leger zich heeft teruggetrokken. Die blijft dus onder Israëlische controle. De Bock vergelijkt de situatie met de Westelijke Jordaanoever. "Daar controleert het Israëlische leger de Jordaanvallei. Dat is de broodmand van de Westoever."

De zorgen stoppen niet bij de landbouwgrond. Gaza zit ook met een waterprobleem.

Alle waterzuiverings- en ontziltingsinstallaties, maar ook de watertoevoer vanuit de buurlanden, zijn vernietigd. 75 procent van de waterputten is vernield of ontoegankelijk. Elke Gazaan heeft vandaag 8,4 liter water per dag ter beschikking. Dat is amper genoeg om een toilet mee door te spoelen en maar iets meer dan de helft van wat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) minimaal aanbeveelt.

Doordat ook rioleringssystemen beschadigd zijn, loopt het afvalwater tentenkampen en ziekenhuizen binnen. Her en der vormen zich poelen van ongefilterd rioolwater, die op hun beurt bronnen zijn van infectieziekten en plagen. Nu al krijgt volgens een bevraging driekwart van de Gazaanse gezinnen af te rekenen met ratten in de dichte nabijheid van hun woonplek.

In september postte het gemeentebestuur van Gaza-Stad nog foto's op het sociale netwerk X van zo'n pasgevormde poel rioolwater. 

Door de losse, zanderige ondergrond in Gaza sijpelt dat vuile water ook snel door naar het grondwater.

De vernietigde akkers en het vuile water zijn maar 2 voorbeelden van de enorme uitdaging die Gaza wacht. Ook luchtverontreiniging (door lekkende gifstoffen uit munitie), asbest in het puin of de ophopende afvalbergen zetten het milieu, het ecosysteem en de bevolking onder druk.

De natuur kreunt. Voor de oorlog bood Gaza onderdak aan meer dan 30.000 diersoorten en bijna 2.000 plantensoorten. 40 daarvan zijn bedreigd en staan op de rode lijst van het IUCN, dat de instandhouding van het dieren- en plantenleven opvolgt. Sommige van die soorten zijn nu 80 tot 100 procent van hun habitat kwijt, schat het VN-agentschap UNEP.

"De schaal van de vernietiging heeft de natuurlijke ecosystemen verstoord en de biodiversiteit weggeveegd", besluit de Britse milieuwetenschapster Naomi Rintoul-Hynes (Canterbury Christ Church University) in het tijdschrift Springer Nature. Zij noemt het milieu "het stille slachtoffer van oorlog" en gebruikt de Engelse term environcide, zeg maar ecocide in het Nederlands, "het beschadigen, vernietigen of ontoegankelijk maken van milieu-infrastructuur door geweld."

Al die milieuschade heeft gevolgen voor de bevolking van Gaza, waarschuwen de Israëlische onderzoekers van Areva dan weer. "Milieu- en menselijke crisissen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden", zeggen ze, maar in Gaza zijn "de ooit bloeiende landschappen verworden tot een ecologisch strijdperk."

De verwoesting valt amper te overzien. Toch zal er voor de inwoners van Gaza niets anders opzitten dan aan het werk te gaan. "Bomen, bodem en het landschap herstellen, zal absoluut noodzakelijk zijn voor de voedselzekerheid, de gezondheid en de veerkracht van de mensen van Gaza", waarschuwt de VN.

In eerste instantie moeten zo veel mogelijk akkers zo snel mogelijk hersteld worden, zodat de voedselproductie opnieuw op gang kan komen. Op de langere termijn moet ook een grootschalig bodemonderzoek uitgevoerd worden om de vervuiling in kaart te brengen. Toekomstige ontwikkelingsplannen moeten kostbare landbouw- en natuurgebieden beschermen, zoals het natuurreservaat Wadi Gaza.

Het is maar een kleine greep uit alle uitdagingen die de Gazanen te wachten staan. Maar, zo merkte de Britse Rintoul-Hynes op, die uitdagingen bieden ook kansen. Als je de lokale gemeenschap betrekt bij de wederopbouw, bijvoorbeeld met inspraakavonden en workshops, dan versterkt dat het gekwetste vertrouwen. Niet alleen tussen de inwoners onderling, maar ook tussen de gemeenschap, nationale agentschappen en internationale organisaties.

"De Palestijnen moeten zelf kunnen bepalen hoe hun toekomst eruit ziet", vindt Catherine De Bock van Oxfam. "Palestijnse boeren moeten opnieuw de kans krijgen om hun eigen voedsel te verbouwen. Dat is een langetermijnproject, als je weet dat een olijfboom 5 jaar nodig heeft om vrucht te dragen en 15 jaar om volwassen te worden."

Daar is niet alleen tijd, maar ook geld voor nodig, bijvoorbeeld vanuit het Consortium 12-12, dat geld inzamelt voor Gaza. Ook de politiek moet mee.

Daar houdt De Bock haar hart toch voor vast. Ze vreest dat veel over de hoofden van de Gazanen heen beslist zal worden. "Kijk naar de internationale onderhandelingen over de toekomst van Gaza: de Palestijnen worden daar nog altijd uitgesloten. Dat baart ons zorgen."