Stem mee en steun bedreigd erfgoed, van een ijskelder in Ieper tot het Chinees paviljoen in Laken  

De Erfgoedchallenge, een initiatief van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium en de Nationale Loterij, is aan zijn 5e editie toe. Een jury van professionals kiest 8 waardevolle gebouwen of voorwerpen, die nodig gerestaureerd moeten worden.

Het publiek stemt mee en de winnaar krijgt steun om het erfgoed op te knappen en voor de volgende generaties te bewaren. Vorige winnaars waren de grafkapel van Pieter Paul Rubens in de Sint-Jacobskerk in Antwerpen, het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van de Zieken van de kathedraal in Doornik, het drieluik 'De Prediking van Johannes de Doper' uit de Heilig Hartkerk van Aalst en de tegeltableaus van het Picardisch Huis in Moeskroen. 

Stemmen voor je favoriete erfgoedschat kan via deze link , tot 1 februari. Hier onder stellen we de kandidaten aan je voor.

Het bekendste bedreigde erfgoed dat kandidaat is voor de Erfgoedchallenge is het 'Chinees paviljoen' vlak bij het Koninklijk Kasteel van Laken. Zonder overdrijving een van de meest verrassende gebouwen van ons land. Het maakt deel uit van de Musea van het Verre Oosten, samen met de Japanse Toren en het Museum voor Japanse Kunst. Maar sinds 2013 is alles dicht door ernstige stabiliteitsproblemen. 

Koning Leopold II liet het complex begin 20e eeuw optrekken door Belgische, Franse en Chinese ambachtslui, onder meer weesjongens uit Shanghai. De stijl is eclectisch: Chinees, Japans, Indiaas, Frans en ook Belgische art nouveau. Een restaurant - zoals Leopold had gewild - werd het nooit, wel een handelscentrum en later een exporuimte. 

Maar sinds 2013 staat het gebouw leeg.  De balkons zijn onveilig, de daken lekken, het pleisterwerk komt los, interieurdecoraties verweren en het houten snijwerk is beschadigd. Sinds vorig jaar wordt gewerkt aan een publiek-private samenwerking voor de restauratie en toekomstige functie , als culturele ontmoetingsplek. Met een nieuwe naam: het Paleis van China en de landen van de Zijderoute.  

Onder de Britse militaire begraafplaats Bedford House Cemetery in Ieper schuilt een opmerkelijke erfgoedschat, haast onopvallend voor de achteloze voorbijganger: een ijskelder, een restant van het voormalige kasteeldomein Rosendael. Dat kasteel werd tijdens de Eerste Wereldoorlog volledig vernield en nooit heropgebouwd, waarna het domein werd ingericht als Britse militaire begraafplaats. De ijskelder die achterbleef, begroeid en deels vernield, is een bouwkundig curiosum op een onverwachte plek.

Maar de ijskelder is in slechte staat. Bovenop het metselwerk groeit een dicht tapijt van planten. De bakstenen zijn op verschillende plaatsen losgekomen, de mortel verkruimelt en er is een zout- en vochtprobleem. De Commonwealth War Graves Commission, eigenaar van de site, wil de historische gelaagdheid van Bedford House Cemetery benadrukken door de geschiedenis van het kasteel weer duidelijk te maken. De ijskelder zou een natuurinclusief gebouwtje op de begraafplaats worden.

Enkele jaren geleden kreeg het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN) in Brussel een cadeau van de Zoo van Antwerpen: 21 olieverfschilderijen van kunstenaar en schelpenverzamelaar Alphonse Mora, vermoedelijk gemaakt in de jaren 50 of 60. Het zijn 20 kleinere schilderijen, waarop uiteenlopende soorten weekdieren en in het bijzonder schelpdieren zijn afgebeeld, heel kleurrijk en precies.  

Daarnaast is er ook een groot panoramaschilderij van zo'n 2 op 3 meter, maar dat is beschadigd. Het is hier en daar gescheurd. Na restauratie en reiniging wil het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen de schilderijen tentoonstellen naast de eigen weekdierencollectie, een van de grootste ter wereld. Als een brug tussen kunst en wetenschap.  

Het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, een echte art-decoparel, was op de laatste Open Monumentendag erg in trek. Maar het gebouw heeft nog meer in petto: een in onbruik geraakt waterbassin dat voor een soort airconditioning zorgde. 

Het bassin aan de voorkant van het gebouw is bijna 12 meter lang, ruim 3 meter breed en 30 centimeter diep. De turquoise tegeltjes, gietijzeren roosters en spuwers wijzen op een zorgvuldige afwerking. Oorspronkelijk was er een fontein en een watergordijn waarin water sierlijk langs de roosters naar beneden viel.  

Was het een zwembadje, een voetbad, iets voor patiënten? Begin dit jaar is met een ludieke erfgoedcampagne de geschiedenis en de functie van het bassin blootgelegd, samen met de buurtbewoners van de wijk Sint-Andries. Wat bleek? Het bassin was ooit aangesloten op een uitgebreid buizenstelsel doorheen de kliniek waarmee – door het watergordijn – bevochtigde lucht aangezogen en in het gebouw verdeeld werd. Het bassin werkte dus als een vroege vorm van luchtverversing. 

Nu ligt het bassin er stil en droog bij. Het Instituut voor Tropische Geneeskunde wil het  restaureren, betegelen en opnieuw waterdicht maken, in de geest van de oorspronkelijke plannen. 

Satijn, zijde, fluweel, pailletten, kralen: luxueuze materialen waarmee Elisabeth Marie Françoise D’Aubreby Van Swae (1829-1902) in haar Brusselse atelier aan de slag ging om exclusieve kledij te naaien voor de elite en zelfs de Belgische koninklijke familie. Een deel van de collectie wordt bewaard in het Modemuseum in Hasselt: een ensemble met rok en twee corsages in glanzende changeantzijde, aangevuld met twee afzonderlijke corsages in satijn en zijde. Elegante stukken, vervaardigd tussen circa 1884 en 1893. 

Van Elisabeth D'Aubreby Van Swae zijn amper 7 stuks bewaard gebleven. 4 ervan bevinden zich in Hasselt. Ze zijn toe aan conservatie en restauratie, want anders kunnen deze fragiele collectiestukken niet veilig getoond worden. Nu liggen ze noodgedwongen in het depot. Bijzonder: in de kledij is de naam van mevrouw D'Aubreby Van Swae genaaid, en dat was in die tijd uitzonderlijk. Deze ondernemende vrouw stond aan het hoofd van een succesvol mode-atelier.   

De laatste bewoner van het Kasteel van Gaasbeek, in de 19e eeuw, was de excentrieke markiezin Marie Arconati Visconti. Zij verzamelde bas-reliëfs van albast, meesterwerken uit de 15e, 16e en 17e eeuw. 

Het belangrijkste bas-reliëf is een huwelijksportret van Keizer Karel V en Isabella van Portugal, gemaakt door Jan Mone, een van de eerste beeldhouwers die stijlelementen van de Italiaanse renaissancekunst binnenbrachten in de beeldhouwkunst van de Lage Landen. Een tweede werk, Heilige Maagd met Kind en donateurs, wordt eveneens aan Mone toegeschreven. Daarnaast omvat de collectie van het Kasteel van Gaasbeek negen Mechelse albasten en 4 bas-reliëfs uit Nottingham.  

Alle 15 albasten sculpturen wil het Kasteel van Gaasbeek grondig onderzoeken, conserveren en restaureren. Ze zijn vuil, bekrast of verkleurd door vroegere restauraties. In het verleden werd zelfs het afgebroken hoofdje van een engel foutief vastgelijmd op het lichaam van een soldaat! Het is de bedoeling om de albasten weer te laten schitteren, als waardevolle getuigen van het rijke kunsthistorische verleden van België. 

In Charleroi sta je op een hoek oog in oog met het Maison Dorée. Het ‘gouden huis’ uit 1899 was het eerste art nouveau-gebouw in de stad. Het werd gebouwd door architect Alfred Frère, die er woonde en werkte, en versierd met sgraffiti door Gabriel Van Dievoet. De sgraffiti doen nu mee aan de Erfgoed Challenge, want ze dienen dringend opgeknapt.  

Sgraffito is een decoratieve techniek waarbij verschillende lagen gekleurde kalk op de muur worden aangebracht. In de bovenste, lichtere laag worden patronen weggekrast terwijl de pleister nog nat is, waardoor de donkere onderliggende laag verschijnt. De motieven worden vervolgens gekleurd. Die van het Maison Dorée zijn een ode aan de natuur, typisch voor de 'art nouveau floral'. Sommige bevatten sporen van bladgoud, vandaar de naam 'Maison Dorée'.

Het grote sgraffito op de voorgevel is nog redelijk goed bewaard en wordt gerekend tot de '100 wonderen van Wallonië'. Veel andere sgrafitti zijn ernstig aangetast. Ze zijn verkleurd, vuil, gebarsten. Soms is er pleister verdwenen of zijn zones overschilderd. Tijd voor restauratie, dus.

Tot slot een kandidaat voor de Erfgoedchallenge die gewoonweg verdwenen is. In Bergen wacht een mysterieus renaissancepaviljoen uit 1531 op herontdekking. Na een aardverschuiving in 1955 stortte het stenen bouwwerk in. Sindsdien worden de fragmenten bewaard in een ruimte die zelf vervallen is.

Op de vroege foto hier onder zie je het bijzondere, opengewerkte paviljoen, gebouwd in kalksteen, met een plafond van gesculpteerd eikenhout. Het was rijkelijk versierd met gravures, bas-reliëfs en de keizerlijke wapenschilden van Karel V.  

Een conservatieproject is dringend nodig. Eerst en vooral moeten alle onderdelen nauwkeurig geïnventariseerd en naar een veilige opslagplaats gebracht worden. Pas daarna kan het paviljoen weer herrijzen in de publieke ruimte of een museum. Hoewel het bijzondere gebouwtje al decennia onzichtbaar is, leeft het voort in de harten van de inwoners van Bergen.