De Europese regeringsleiders hakken vandaag op de EU-top in Brussel een belangrijke knoop door: leent Europa 175 miljard euro aan Oekraïne, Russisch geld dat bij het Belgische bedrijf Euroclear geblokkeerd staat? Drie weken geleden waarschuwde premier Bart De Wever (N-VA) nog voor de grote risico’s, maar de druk van andere EU-landen om door te zetten is groot. Waar draait het precies om?
Leent Europa 175 miljard euro aan Oekraïne en hoe risicovol is dat voor België? Dat wordt vandaag beslist
Rob Heirbaut
Gepubliceerd:
1. Wat is Euroclear?
Euroclear is een belangrijke speler in de financiële wereld. De instelling, die in Brussel gevestigd is, is een soort digitale kluis. Euroclear bewaart aandelen en obligaties in elektronische vorm, en zorgt ervoor dat de opbrengsten ervan (dividenden en interesten) bij de eigenaar terechtkomen. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak, had Euroclear ook voor miljarden euro's aan obligaties van de Russische centrale bank in bewaring.
2. Waarom is Russisch geld geblokkeerd?
Meteen na de Russische invasie in Oekraïne, eind februari 2022, beslisten de EU en de G7-partners om alle transacties van de Russische Centrale Bank te verbieden. Het is een van de zwaarste sancties tegen Rusland.
De beslissing werd genomen in een weekend - de markten zijn dan gesloten - zodat Rusland de tegoeden niet meer kon weghalen. Op dat ogenblik bewaarde Euroclear ongeveer 175 miljard euro aan obligaties, eigendom van de Russische Centrale Bank.
De meeste obligaties zijn intussen vervallen, wat wil zeggen: de uitgever van de obligaties heeft ze terugbetaald in cash. Maar Euroclear mag dat cash geld (175 miljard euro) niet uitbetalen aan de Russische Centrale Bank. Euroclear heeft ze daarom op een rekening bij de Europese Centrale Bank gezet.
3. Wordt Oekraïne met dat geld geholpen?
De 175 miljard euro cash bij de Europese Centrale Bank levert Euroclear interesten op. Net zoals bij geld dat op een spaarboekje staat, is dat een relatief lage interest. Maar het gaat toch gauw om ongeveer 5 miljard euro per jaar extra winst voor Euroclear. Het geld zelf blijft eigendom van de Russische Centrale Bank (die er weliswaar niet aan kan, door de sanctie), de interesten zijn voor Euroclear.
Op deze winst betaalt de financiële instelling een vennootschapsbelasting in ons land (ongeveer 1,25 miljard euro per jaar). België gebruikt dit geld voor militaire steun aan Oekraïne. De rest van de winst moet Euroclear aan de Europese Unie geven, die het doorstort aan Oekraïne.
In de woorden van premier Bart De Wever (N-VA): "Euroclear is de kip die gouden eieren (in de vorm van steun aan Oekraïne) legt."
4. Hoe wil Europa dat geld aan Oekraïne lenen?
Oekraïne heeft het geld dringend nodig, om het land draaiende te houden, en om wapens te kopen of zelf te maken, en zo stand te kunnen houden tegen Rusland. De Verenigde Staten geven geen financiële steun meer. De landen van de Europese Unie, die tot nu toe al 177 miljard euro steun gaven, zitten krap bij kas. En dus wordt nu gekeken naar de vele Russische miljarden bij Euroclear. De kip zal dus geslacht worden. Duits bondskanselier Friedrich Merz was daar vorige week in het Duitse parlement erg duidelijk over.
Duits bondskanselier Merz stelt in het Duitse parlement voor om Oekraïne te helpen met 140 miljard euro van de Russische tegoeden
In plaats van het geld op een rekening te zetten bij de Europese Centrale Bank, zou Euroclear 140 miljard euro Russisch geld gratis moeten uitlenen aan de Europese Unie. Die gaat het geld dan weer uitlenen aan Oekraïne. Het zou geleidelijk aan gebeuren, gespreid over drie jaar, van 2026 tot 2028.
5. Moet Oekraïne dat geld terugbetalen?
Oekraïne moet de lening pas terugbetalen wanneer Rusland en Oekraïne vrede sluiten, en Rusland Oekraïne vergoedt voor de aangerichte schade (die wordt intussen al op 500 miljard euro geraamd).
Juridisch wordt het geld dus niet in beslag genomen, zegt de Europese Commissie. Als Rusland herstelbetalingen doet, krijgt het zijn tegoeden terug.
De facto is het erg onwaarschijnlijk dat Rusland ooit zulke herstelbetalingen zal doen. En dat Oekraïne ooit de lening zal moeten terugbetalen, zodat Euroclear het geld kan terugstorten aan de Russische Centrale Bank. “Ceci n’est pas une confiscation”, zei premier Bart De Wever ironisch op een persconferentie in Kopenhagen, waar het voorstel drie weken geleden een eerste keer werd besproken op een Europese top.
En de andere kippen in Europa? Die ontspringen (voorlopig) de dans. Ook in Luxemburg en Frankrijk zijn kleinere bedragen van de Russische Centrale Bank geblokkeerd. Volgens de studiedienst van het Europees Parlement gaat het in totaal om 29 miljard euro. Euroclear is de vetste kip.
6. Wat zijn de risico's voor België?
De topman van Euroclear leeft onder zware bescherming, zei premier De Wever op zijn persconferentie in Kopenhagen, zonder in detail te treden. Het is erg waarschijnlijk dat Euroclear het doelwit is van Russische cyberaanvallen.
De Russische ambassade in Ierland verspreidde vorige week een dreigend bericht op X. Als dit plan doorgaat, dan zal Rusland tegenmaatregelen nemen. En Europa verkwanselt volgens de Russische ambassade zijn reputatie als veilige plek voor investeerders.
België is bang dat het alleen zal moeten opdraaien voor juridische claims om schadevergoeding van de Russische Centrale Bank. Dat heeft te maken met een investeringsverdrag dat toenmalig minister van Economische Zaken Willy Claes in 1989 sloot met de Sovjet-Unie. De Sovjet-Unie wou toen (in volle perestrojka) westerse investeringen aantrekken.
Het verdrag verbood om investeringen van bedrijven te onteigenen of te nationaliseren. Deed de communistische Sovjet-Unie (Rusland nu) dat toch, dan moest het een schadevergoeding betalen. Beslissingen daarover zouden niet door een Sovjetrechtbank genomen worden, maar door private onafhankelijke rechters via "internationale arbitrage".
Ironie van de geschiedenis: nu wordt ditzelfde verdrag echter ingeroepen door Russen die als gevolg van Europese sancties niet meer aan hun geld bij Euroclear geraken en zeggen dat ze illegaal onteigend zijn. Hoeveel arbitragezaken er zijn, mag Euroclear niet zeggen. Er zijn in elk geval al heel veel advocaten voor ingeschakeld, het kost handenvol geld.
België is klaarblijkelijk bang dat ook de Russische Centrale Bank met een gigantische schadeclaim naar een internationale arbitragerechtbank zal stappen. België vraagt dat de andere EU-landen ook dit risico mee dragen, en mee opdraaien voor eventuele schadevergoedingen.
Reportage uit het Journaal van 9 februari 1989 over de ondertekening van het investeringsverdrag met de Sovjet-Unie
De Europese Commissie schat het risico dat België loopt op basis van dit verdrag echter heel laag in. Niet België, wel de Europese Unie heeft de tegoeden geblokkeerd. Als er ooit een schadevergoeding zou worden toegekend, dan is de EU daarvoor verantwoordelijk, zegt de Commissie.
Bovendien bevat het 18e sanctiepakket tegen Rusland maatregelen om te vermijden dat zulke uitspraken worden afgedwongen binnen de Europese Unie. Ook tegen uitspraken van (arbitrage)rechtbanken van buiten de EU kunnen we ons verdedigen, stelt de Europese Commissie. Bij Euroclear en de Belgische regering is men er niet zo gerust op.
Borg staan
Er is ook het risico dat de oorspronkelijke sanctie, die de Russische tegoeden “immobiliseerde”, ongedaan gemaakt wordt. Ze moet elke zes maanden verlengd worden met unanimiteit. Als één land, bijvoorbeeld Hongarije, tegen verlenging stemt, moet Euroclear plots 175 miljard teruggeven aan de Russische Centrale Bank.
Daarom is het de bedoeling dat alle EU landen (of toch zoveel mogelijk) borg staan: als Euroclear moet terugbetalen, zullen ze elk een stuk ervan moeten ophoesten. Meestal gebeurt de verdeling van zulke garanties op basis van het BBP van de lidstaten. Een rijk land zoals Duitsland zal garant staan voor zowat 40 miljard euro, voor België kan het gaan om 3 à 4 miljard euro. De Europese Commissie maakt zich sterk dat dit niet bijgeteld zal moeten worden bij de schuld van de lidstaten.
En wat met de gevolgen voor de reputatie van België en Europa als veilige plek voor internationale investeerders? Gaan China of India niet twee keer nadenken om hun tegoeden nog ergens in de Europese Unie in bewaring te geven? Net om dit te vermijden, was de Europese Centrale Bank tot nu toe altijd gekant tegen voorstellen om de Russische tegoeden aan Oekraïne te geven. Het lijkt er nu echter op dat de Europese Centrale Bank dit voorstel wel zou kunnen aanvaarden. Als de regeringleiders vandaag het licht op groen zetten, zal de Europese Commissie de komende weken een concreet wetsvoorstel uitwerken.
