Van gehate advocaat tot held die doodstraf afschafte: Robert Badinter geëerd met plek in Panthéon

Badinter startte zijn carrière als advocaat. In het begin van zijn loopbaan legde hij zich toe op zaken uit de artistieke sector. Onder meer actrice, en in die tijd vooral sekssymbool, Brigitte Bardot en acteur en regisseur Charles ‘Charlie’ Chaplin kwamen bij zijn kantoor aankloppen. 

Maar naam en faam verwierf hij in strafzaken. Cruciale gebeurtenis daarin was de dramatische gijzelingsactie begin jaren 70 van 2 gedetineerden, Claude Buffet en Roger Bontems. Beide zaten opgesloten, de ene had levenslang, de andere een straf van 20 jaar, in de gevangenis van Clairvaux. Bij een gewelddadige ontsnappingspoging vermoordden ze 2 gijzelaars, een verpleegster en een bewaker. 

Deze zaak beroerde de Franse samenleving erg. Er waren manifestaties waarop luidkeels de doodstraf werd geëist voor de 2 daders. Eén van de betogers die "à mort, à mort" scandeerde was ene Patrick Henry. Die naam komt zo meteen terug. 

Robert Badinter werd in de zomer van 1972 gevraagd om Roger Bontems te verdedigen voor het hof van assisen in Troyes. Het was eigenlijk gegeven de tijdsgeest en volkswoede een zo goed als onverdedigbare zaak. Later zou Badinter de reputatie krijgen de advocaat van de hopeloze gevallen te zijn. Het klinkt wat smalend maar au fond klopte het wellicht wel. 

Badinter pleitte voor de assisenjury vooral dat zijn cliënt weliswaar deelnam aan de gijzeling maar niet aan de moorden. Zo stond het ook in het verdict. Maar in een assisenzaak is het nooit helemaal duidelijk wat het haalt, sentimenten of argumenten.   

Opmerkelijk ook: de pleidooien van deze assisenzaak waren via luidsprekers tot op straat te horen. Of die maatregel tegemoet kwam aan de informatiebehoefte bij het publiek dan wel de sensatielust, laten we in het midden. Maar Elisabeth Badinter, de bekende Franse auteur, vergezelde toen haar man. In een documentaire die recent werd uitgezonden op de zender France 2 sprak ze hierover in termen van "un spectacle’".   

In onderstaand fragment kan u kijken naar een verslag van de Franse nieuwszender over het assisenproces in Troyes (Frankrijk) waar Buffet en Bontems in 1972 terechtstonden voor dubbele moord.  

Beide verdachten krijgen dezelfde straf, de doodstraf. Ook Roger Bontems, de man die geen bloed aan zijn handen had, zoals Badinter het zei. “Dat valt me nog het zwaarst.” De advocaat deed nog een poging om gratie te vragen aan president Pompidou. Tevergeefs. 

Badinter woont de executie bij. “Wat konden we anders op dat moment nog doen dan erbij te zijn, voor hem.” “Het is 5 uur ’s ochtends. De directeur komt naar me toe. ‘Er is een probleem’, zegt hij. Wat dan? ‘Wie moeten we eerst executeren, Buffet of Bontems?’" 

Badinter overlegt. Er wordt gekozen voor Bontems, de man die op gratie gerekend had maar het niet kreeg en dat ook pas die ochtend te horen krijgt. “Een bewaker opent met volle kracht de celdeur. Bontems springt recht, naakt bovenlijf, zijn broek ophoudend met een hand. Ik hoor hem vragen: ‘Wat is het geworden: ja of neen?’ Neen dus."

Op de binnenkoer van de Parijse gevangenis La Santé valt op 28 november 1972 om 05.13 en 05.20 uur de guillotine. “We hoorden de droge klap van het mes neerkomen. Het was het einde.” 

Het laat een diepe indruk na op Badinter. “Ik wist het nu: justitie kan ook doden. Ik heb het met m’n eigen ogen gezien. En ik was niet in staat om het te verhinderen. Die gedachte, ik geraakte er door bezeten.” Badinter vindt de doodstraf een barbaarse praktijk die alleen in zieke samenlevingen wordt uitgevoerd.  

In onderstaand fragment ziet u een verslag van de Franse zender INF2 over de executie van Roger Bontems in de Parijse gevangenis La Santé op 28 november 1972. 

Hij neemt zich voor nooit nog te aanvaarden dat "justitie doodt" en engageert zich in de strijd voor de afschaffing van de doodstraf. Dat doet hij met een enorm engagement, charisma en verbaal talent. Hij heeft veel argumenten maar in essentie is het een keuze op basis van morele principes. 

Robert Badinter heeft niet veel woorden nodig om dat duidelijk te maken. “Guillotiner, dat is eigenlijk niets anders dan een mens nemen en hem levend in 2 stukken kappen. Het is even eenvoudig als ondraaglijk als dat.”  

In de zomer van 1976 wordt Frankrijk wakker met het nieuws dat een 8-jarig jongetje ontvoerd is. Er wordt van de ouders losgeld gevraagd.

"Tiens", denkt Badinter die het nieuws op de radio hoort, "dat is de leeftijd van mijn zoon".

Er wordt een verdachte opgepakt: Patrick Henry. Maar de man wordt omwille van een gebrek aan bewijs terug vrijgelaten. 

De man die zich eerder al publiekelijk uitliet over de doodstraf herhaalt als verdachte dezelfde boodschap. “Ik ben voor de doodstraf. Iemand die aan een kind raakt, verdient niet beter.”  

Ruim 2 weken later wordt hij opnieuw gearresteerd. Het bewijs is deze keer onweerlegbaar. Het kind is een paar dagen na de ontvoering al om het leven gebracht, zo blijkt.

Het hele land dat de ontvoering al die tijd mee volgde, is opnieuw in schok. 

‘Frankrijk heeft angst’. Zo luidt de openingszin van de presentator van het Franse journaal op TF1 dat nagenoeg integraal aan de ophefmakende moordzaak gewijd wordt. In de uitzending komen ook de ouders van Patrick Henry aan het woord. Zegt de vader: "Dit is onvergeeflijk. Enkel de doodstraf is passend".

In onderstaand fragment kan u kijken naar een verslag van de Franse nieuwszender TF 1 over de Patrick Henry in 1976. 

Het oordeel lijkt al gegeven door de dader zelf én zijn ouders én de publieke opinie. In die erg ontvlambare sfeer in de samenleving krijgt Badinter telefoon van een confrater. Of hij mee de verdediging van Patrick Henry op zich wil nemen?  

Plichtsbewust zegt Badinter toe. Het levert hem niet bepaald veel vrienden op. Elisabeth Badinter getuigde in de Franse documentaire dat ze in die periode het gevoel had een paria te zijn. "Alsof we de pest hadden." Het was niet enkel een gevoel. Rober Badinter werd ook het mikpunt van een aanslag. 

Toch zet hij door. Hij bezoekt zijn cliënt in de gevangenis in Parijs. “Mijn eerste bezoek aan Henry gebeurde dus op dezelfde plaats waar Bontems geëxecuteerd werd.”

En nog een gelijkenis. Ook het proces zou opnieuw in Troyes plaatshebben, het justitiepaleis waar ook het proces Bontems en Buffet doorging. “De dood was aanwezig in de rechtszaal”, zo herinnerde hij zich later. 

Voor de publieke opinie die zich opnieuw heel luid liet horen, was het wel duidelijk welke straf deze man verdiende. Maar Badinter slaagde erin het proces Henry te doen kantelen naar een proces over de doodstraf. “U”, zo sprak hij de juryleden indringend toe, “en u alleen hebt op dit moment het recht om te oordelen over iemands leven of dood. Weet wel, als u zou beslissen iemand in twee te kappen, dat dat niets oplost”. 

“Ik zag 2 vrouwelijke juryleden een traan wegpinken. Dat gaf me hoop.”  Badinter duwde door. Hij wees de juryleden een voor een aan en zei dat ze ooit zullen te horen krijgen dat indien ze de doodstraf zouden uitspreken die vroeg of laat zou afgeschaft worden.”

Het pleidooi miste zijn effect niet. Patrick Henry kreeg levenslange opsluiting maar ontsnapte aan de doodstraf. Al was het kantje boord. Om de doodstraf te krijgen moesten er 8 juryleden ‘voor’ stemmen, in werkelijkheid stemden er ‘slechts’ 7 voor de doodstraf. 

Badinter was al langer goed bevriend met François Mitterrand. Toen die laatste zich begin jaren 80 kandidaat stelde voor de presidentsverkiezingen, was de afschaffing van de doodstraf een van zijn programmapunten ook al ging hij daarmee in tegen een groot deel van de publieke opinie. Mitterrand werd in 1981 effectief tot president verkozen en Robert Badinter werd onder zijn presidentschap minister van Justitie. 

Als minister realiseerde Badinter tal van hervormingen maar hij zal toch vooral de geschiedenis ingaan als de man die de doodstraf effectief afschafte. Op 18 september 1981 keurde het Franse parlement het wetsvoorstel goed. Dat gebeurde na vurige debatten die live werden uitgezonden. En het gebeurde ook opvallend snel na zijn benoeming.

Dat was zo omdat het opviel dat er plots veel doodstraffen werden uitgesproken. Alsof een deel van de magistratuur nog wou uitgevoerd zien wat binnenkort niet meer mogelijk zou zijn.  

“Vanaf morgen zal dankzij u de Franse justitie geen justitie meer zijn die doodt. De bloedige pagina’s van onze justitie zijn omgeslagen,” zo zei Robert Badinter in de Franse Assemblée nationale. 

‘Peine de mort pour la guillotine’, titelde het Franse dagblad Libération. En cartoonist Plantu haalde de voorpagina van Le Monde met ‘Merci, Robert Badinter’. 

Donderdag 9 oktober kreeg Badinter een plaats in het Parijse Panthéon. Zijn eigenlijke begraafplaats blijft in Bagneux. Diezelfde 9e oktober stelde men vast dat dat graf beklad was met graffiti. Toen hij nog leefde, werd Badinter verschillende keren met de dood bedreigd. Op een bepaald moment stak hij alle brieven met die toon in een grote vuilzak van 100 liter en zette deze bij het vuilnis. Maar dus ook na zijn dood blijft men Badinter achtervolgen met verwensingen. 

Het leven is sterker dan de dood, zo dacht Robert Badinter. Maar die wijsheid werd in zijn carrière sterk op de proef gesteld. Hij behoort tot de meest gehate politici in Frankrijk maar de opname in het Panthéon bewijst de kracht van een man met een overtuiging die durft in te gaan tegen het populisme.