Van "artnapping" voor grof geldgewin tot pasmunt voor doorgewinterde criminelen: waarom dieven het op kunst hebben gemunt

"De kunstroof van de eeuw", zo wordt de overval in het Louvre gisteren op klaarlichte dag bestempeld. Een vergelijking met 'Ocean's eleven' of 'Lupin' is niet veraf, en wees maar zeker dat ook deze overval - op klaarlichte dag in één van de beroemdste musea ter wereld - ooit verfilmd zal worden. 

Blijft de vraag: wie stal "de juwelen van onschatbare waarde" en waarom? 

Dat het om professionele dieven ging, staat voor de Nederlandse kunstdetective Arthur Brand buiten kijf. "Je gaat niet zomaar het Louvre overvallen. Dit zijn mensen die het vaker hebben gedaan. Waarschijnlijk hebben ze een strafblad en zijn ze bekend bij de politie. Hoe je het draait of keert, ze zijn vier minuten binnen geweest en hebben de Franse kroonjuwelen gestolen. Dat is nogal wat..."

Zulke dieven gaan niet over één nacht ijs, benadrukt hij. Die komen altijd op voorverkenning. "Hoeveel deuren zitten er, hoe dik is het glas van de vitrines? Als ze daar al doorhebben dat er te veel deuren zijn of dat het glas te dik is, dan zien ze er vanaf, omdat ze weten dat de politie er binnen een paar minuten is."

Enkel door een vertraging in te bouwen, kan je ze tegenhouden. Misschien. "Want het is hoe dan ook heel moeilijk om een museum te beveiligen. Desnoods komen ze binnen met een getrokken pistool."

Brand denkt dan ook dat het moment heel bewust gekozen is. "Ze hebben gezien dat verbouwingen bezig zijn en dachten: 'Dit is het moment. Als we nu binnengaan als werkman, hebben we misschien weer een paar seconden voorsprong'. Het is bovendien zondagochtend. Niet veel politieagenten werken dan, en bovendien moet iedereen naar buiten gedirigeerd worden. In die chaos is het iets gemakkelijker om te ontkomen."

De werkwijze doet denken aan die van een bende. De Pink Panthers bijvoorbeeld, een bende uit het voormalige Joegoslavië. Maar ook een Franse bende is zeker een piste. De laatste maanden zijn in Frankrijk verschillende musea overvallen. Amper een maand geleden maakten dieven nog 600.000 euro aan goudklompjes buit in het Natuurhistorisch Museum in Parijs. "Maar evengoed zijn het copycats, die denken: "Wat hen lukt, lukt ons ook." 

Dat kunst gegeerd is bij dieven, is geen nieuw fenomeen. "De georganiseerde misdaad richt zich nu op kunstvoorwerpen, musea zijn een doelwit geworden", klonk het gisteren bij de Franse minister van Cultuur. En dat klopt, zo zeggen de experten die we contacteerden. "In Frankrijk gebeurt het veel, in het Verenigd Koninkrijk gebeurt het veel, in Nederland gebeurt het veel, in Duitsland gebeurt het veel", zegt Brand.

"In ons land gebeurt het in vergelijking met andere landen eigenlijk weinig", klinkt het bij Janpiet Callens. Hij was jarenlang speurder bij de (inmiddels opgedoekte) cel Kunstcriminaliteit van de federale politie.

Al zijn natuurlijk ook bij ons wel voorbeelden te vinden. In 1997 werden twee werken, waaronder een Van Gogh, ontvreemd uit het KMSKA. De schilderijen werden later teruggevonden in een bestelwagen. Ook het René Margritte Museum ontsnapte niet aan dieven. In 2010 werd het werk 'Olympia' gestolen, en pas twee jaar later dook het opnieuw op. Een opmerkelijke piste in het dossier is dat Khalid El Bakraoui mogelijk betrokken zou zijn, al is daar geen staalhard bewijs voor. Hij blies zichzelf op in de metro van Maalbeek op 22 maart 2016.

Niet alle diefstallen in ons land kenden een goed einde. In 2013 werden een tiental kostbare kunstwerken, waaronder één van James Ensor, gestolen uit het Van Buuren Museum in Ukkel. Er is lang onderhandeld, maar de werken werden tot de dag van vandaag niet teruggevonden. 

Maar wat zit er nu achter al die kunstroven? Wat maakt kunst zo aantrekkelijk voor criminelen? 

De meest voor de hand liggende reden is het grof geldgewin dat met zo'n roof gepaard kan gaan.

"Wat je vaak ziet zijn de opportunistische dieven, die een schilderij stelen en denken dat ze daar dan wel een koper voor zullen vinden. Dan komen ze er later achter dat je er niks mee kan. Dat is heet, niemand raakt dat aan. Soms worden die werken dan vernietigd omdat de politie de dieven op het spoor is, in andere gevallen gaat het dienen als onderpand voor het criminele milieu."

"Het verkopen van gestolen schilderijen gebeurt de laatste jaren minder", zegt ook Callens. De verklaring is - deels - te zoeken bij het internet. "Er zijn de laatste jaren bijvoorbeeld veel privédatabanken waar die waardevolle stukken in staan, waardoor die niet meer de moeite worden om te stelen. Ze zijn niet meer verkoopbaar, omdat ze té bekend zijn."

"De laatste 10 à 15 jaar is de aandacht van de dieven verlegd naar 2 soorten voorwerpen. Enerzijds zijn er veel musea de afgelopen jaren beroofd van Chinees porselein. Men vermoedt dat dat naar China verdwijnt en daar verkocht wordt."

"Anderzijds hebben dieven het ook gemunt op goud, zilver en diamanten. De goudprijs staat hoog. En goud en zilver kan je omsmelten en diamanten kan je uit de juwelen halen, eventueel wat bijslijpen en dan verkopen. Na het omsmelten heb je dan gewoon in één keer goud, zilver of diamanten in handen."

Dat kan dan "gemakkelijk" verkocht worden. 

Hoe dan ook zijn de voorwerpen nadien onherstelbaar verloren. "Daar blijft niets van over. Dat is natuurlijk altijd de grote vrees. In dat opzicht kan je beter een schilderij stelen, dat moeten ze tenminste intact houden. Een schilderij blijft voor altijd een schilderij, dat is uniek en iedereen herkent dat. Als over een half jaar een paar losse diamanten verkocht worden, wie gaat dan de link leggen met de museumroof?"

In de lijn van het grof geldgewin ligt ook "artnapping" - het kidnappen of gijzelen van kunst. "Daarbij gaat men achteraf onderhandelen met de verzekeringsmaatschappij om het tegen ongeveer een tiende van de reële waarde terug te geven", zegt Callens. 

Nog een mogelijkheid is dat gestolen kunstwerken gebruikt worden door doorgewinterde criminelen als pasmunt of onderpand. "Het is eerder een uitzondering, maar het gebeurt", zegt Brand.

Zo is er het verhaal dat drugscrimineel Flor Bressers het gestolen kunstwerk 'Twee lachende jongens' van Frans Hals - goed voor een waarde van 15 miljoen euro - in handen zou gekregen hebben om zijn vrouw indien nodig vrij te kopen. Volgens de Gazet van Antwerpen zou er zelfs een voorstel gedaan zijn, maar ging het parket er niet op in. Bressers zelf ontkent het verhaal in de Nederlandse media. Pour la petite histoire: het kunstwerk is tot op de dag van vandaag spoorloos.

Ook een Van Gogh werd zo ooit de inzet van een stevige onderhandeling. In maart 2020 werd het schilderij 'Lentetuin, de pastorietuin te Nuenen in het voorjaar' gestolen uit het museum Singer Laren in Laren door dezelfde dief die ook de Frans Hals gestolen heeft. Viavia kwam het schilderij terecht bij een criminele organisatie, die het wilde teruggeven in ruil voor strafvermindering. "Daar zijn we niet op ingegaan, we hebben het schilderij uiteindelijk op een andere manier teruggekregen. 

In Italië ging men wel ooit in op zo'n deal. Een maffialid gaf de locatie van 2 gestolen Van Goghs vrij in ruil voor strafvermindering. 

"Het gebeurt, maar het is echt maar een klein aantal van de gevallen", besluit Brand. 

En de piste van de verwoede (rijke) verzamelaar die zijn favoriete kunstwerk graag bij zich heeft?

"Nee, dat gebeurt alleen in Hollywood", lacht Brand. "Alleen als de politie een spoor heeft, doet ze zich soms zo voor in de hoop dat de dieven erin trappen."

Zo ver wil Callens niet gaan. "Je hebt er wel he, obsessieve verzamelaars. Dat is iemand waar je perfect je portefeuille op tafel kan laten liggen, maar als hij geconfronteerd wordt met zijn ultieme stuk, zal hij dat toch ontvreemden."

Hij noemt de naam van Stéphane Breitwieser, een Franse kunstdief die meer dan 200 kunstwerken stal uit verschillende musea in heel Europa. Ook in ons land sloeg hij meerdere keren toe, onder meer in het Rubenshuis. Hij hield de kunstwerken zelf bij, en richtte zijn huis (hij woonde in bij zijn moeder) ermee in. Helaas werden niet alle werken teruggevonden, een deel zou vernietigd zijn door zijn moeder. 

De Franse cultuurwereld houdt intussen zijn adem in: worden de kroonjuwelen nog teruggevonden of niet? De statistieken spreken helaas niet in hun voordeel. Zo schat Callens dat amper 5 tot 10 procent van de kunstroven opgelost (en teruggevonden) worden. Ook Brand gokt op een schamele 8 procent. 

De voorbeelden zijn dan ook legio. In 2002 werden de Portugese kroonjuwelen gestolen in Nederland, en ze doken nooit nog ergens op. Extra pijnlijk is dat het de eerste keer was dat de juwelen uitgeleend werden. 

In het Blenheim Palace werd in 2019 het kunstwerk 'America' gestolen, een toiletpot van 18 karaat goud. De dieven werden gepakt, de gouden wc werd nooit nog teruggezien. 

Eenzelfde verhaal uit het Kelten Römer Museum in Manching, Duitsland. Dieven gingen er in 2022 aan de haal met een verzameling Keltisch goud, ter waarde van 1,6 miljoen euro. De dieven werden veroordeeld. Bij een van hen werd een plastic zak met omgesmolten goud aangetroffen. De munten zelf waren reddeloos verloren - al is een deel van de munten nog altijd spoorloos. 

Begin dit jaar werd het Drents Museum in Nederland opgeschrikt door de diefstal van enkele archeologische topstukken, waaronder drie gouden armbanden en de gouden helm van Cotofenesti. Ook hier zijn er enkele verdachten, maar hebben de speurders het raden naar waar de kunstwerken zijn. En ook de meeste juwelen die geroofd werden op een Nederlandse kunstbeurs werden nooit meer teruggezien. 

Het geeft weinig hoop voor het Louvre. "Het is een race tegen de tijd", besluit Brand. "De dieven zullen gepakt worden. Hoe sneller, hoe meer kans er is dat de politie de spullen ook terugvindt." En reken maar dat de Fransen nu alles op alles zetten. Zelfs de geheime dienst wordt ingeschakeld. 

Al ziet het er dus niet al te best naar uit voor de Franse kroonjuwelen.