Hoeder van Grondwet én scheidsrechter tussen parlementen in België: Grondwettelijk Hof gooit deuren open

Vandaag openen de 4 grootste hoven van ons land voor het eerst hun deuren voor het grote publiek . Naast het Hof van Cassatie, de Raad van State en het Rekenhof is ook het Grondwettelijk Hof door iedereen te bezoeken tijdens die 'Ronde van de rechtsstaat'.

Bij de oprichting in 1980 heette het nog het 'Arbitragehof'. "Het is opgericht in de context van de federalisering van ons land, toen we naast een federale overheid en wetgever ook gewesten en gemeenschappen kregen", zegt Luc Lavrysen, een van de huidige voorzitters van het Hof, in 'Weetikveel' op Radio 1. "De oorspronkelijke opdracht was arbitreren tussen het federale niveau, de gewesten en de gemeenschappen."

Het Hof telt in totaal 12 rechters en 2 voorzitters. Luc Lavrysen is de Nederlandstalige voorzitter, Pierre Nihoul de Franstalige voorzitter. Ze oefenen elk de helft van het jaar het voorzitterschap uit. Dat het Grondwettelijk Hof van België als enige ter wereld 2 voorzitters heeft, heeft te maken met de specifieke ontstaanscontext. "Toen vond men het belangrijk om dat paritair samen te stellen, met evenveel Nederlandstaligen als Franstaligen."

Het Grondwettelijk Hof heeft vandaag 2 kerntaken: het is zowel de scheidsrechter tussen de verschillende wetgevers als de bewaker van de Grondwet. "Oorspronkelijk hadden we in België 1 parlement als wetgever. Door de staatshervorming hebben we niet minder dan 6 wetgevers, die allemaal bepaalde bevoegdheden hebben gekregen. Men wil vermijden dat de ene op het terrein van de andere treedt."

"Het zijn vaak ingewikkelde regels, dus daarvoor moest er een scheidsrechter zijn. Het Grondwettelijk Hof gaat na of de federale wetgever, de parlementen van gewesten en gemeenschappen binnen hun bevoegdheden blijven. Als dat niet het geval is, kunnen we hun regels vernietigen."

"De tweede bevoegdheid is erover waken dat ze ook inhoudelijk de grondrechten respecteren die aan alle Belgen zijn toegekend in de Grondwet. Dat is in de praktijk het overgrote gedeelte van ons werk." Ongeveer 90 procent van de zaken die aan het Grondwettelijk Hof worden behandeld, is nagaan of een federale wet, decreet (een gewestelijke wet) of ordonnantie (een Brusselse wet), de Grondwet niet schendt. Het Hof kan wetten die dat wel doen, vernietigen of schorsen.

De Grondwet dateert van 1831, één jaar na de oprichting van België. "Het is de basiswet van België. Er staat in dat we in België provincies, gemeenten, een parlement, een koning en regering hebben. Ook fundamentele rechten staan beschreven, zoals de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst of vrijheid van vereniging."

Bij die taak houdt het Hof naast de Grondwet ook rekening met internationale normen, zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Het Hof gaat niet zelf op zoek naar wetten die niet stroken met de Grondwet. Een andere partij legt die voor. "Binnen een periode van 6 maanden nadat een nieuwe wet gepubliceerd is, kan iedereen die een nadeel ondervindt van die wet een beroep tot vernietiging instellen", zegt Lavrysen. "Dat kunnen individuele personen zijn, maar het zijn vaak organisaties: vzw’s, mensenrechtenorganisaties, vakbonden, bedrijfsfederaties…"

Dat gebeurt met een verzoekschrift waarin de problemen die ze met de wet hebben worden aangekaart. Na een schriftelijke procedure met verschillende rondes waarin ook het parlement in kwestie kan reageren, neemt het Hof de zaak in behandeling. Met de hulp van een referendaris, een juridisch medewerker, schrijven de rechters een ontwerparrest.

"Dat wordt dan normaal voorgelegd aan 7 rechters. Bij belangrijke zaken is dat het voltallige Hof van 12 rechters. Daar wordt over gediscussieerd tot er een eindresultaat is waar of iedereen het mee eens is of waar er een meerderheid voor is." Dat hele proces gebeurt idealiter binnen de opgelegde termijn van 1 jaar. Op jaarbasis doet het Hof uitspraak over 250 tot 300 zaken.

"We streven altijd naar een grote meerderheid of unanimiteit", benadrukt Lavrysen. "Het voordeel van het Hof is dat het een collectief orgaan is. Het komt er altijd op neer goed te overleggen met de collega’s, zodanig dat je je eigen ideeën niet kunt doorduwen."

Wat na een uitspraak van het Hof? "Boven onze beslissing staat in principe niets meer", zegt Lavrysen. Het Hof kan beslissen om een wijziging in de wet te vernietigen. "Dat wil dan zeggen dat de wet nooit bestaan heeft."

"Men kan natuurlijk een nieuwe wet maken, misschien met betere argumenten, maar men kan niet in beroep gaan. De enige mogelijkheid is naar Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg te trekken, maar om daar terecht te komen, moet je het slachtoffer zijn van een schending van een mensenrecht."

Het rechtscollege heeft dus behoorlijk wat macht. "Het belangrijkste is dat we evenwichtig tewerk proberen gaan en alle argumenten goed bekijken. Macht niet misbruiken, maar goed gebruiken", besluit Lavrysen.