Anna-Livia Smekens is ambassadeur van Week van de Jonge Mantelzorger: "Zorg voor anderen, maar zorg alsjeblieft ook voor jezelf"

In Vlaanderen is 1 op 5 jongeren tussen 11 en 18 jaar jonge mantelzorger. Bij de 18- tot 25-jarigen gaat het zelfs om 1 op 3. Dat betekent dat meer dan 163.000 kinderen en jongeren in Vlaanderen zorg op zich nemen. Dat kan gaan van helpen bij het huishouden tot emotionele ondersteuning, het klaarleggen van medicatie en meegaan naar de dokter.

De jongeren noemen dat vaak vanzelfsprekend, maar de impact van dat zorgen op hun eigen dagelijkse leven en ontwikkeling is groot. Hun schoolresultaten kunnen eronder lijden, hun sociale leven staat soms op pauze en ze hebben vaak weinig tijd voor zichzelf. 

Anna-Livia Smekens is dit jaar ambassadeur van de Week van de Jonge Mantelzorger, al is ze nog steeds heel voorzichtig om zichzelf met die term te beschrijven. "Ik wilde echt ambassadeur zijn, maar ik vind het wel moeilijk om mijn verhaal daar een plaats in te geven. Omdat het net iets is dat je met zo veel liefde en warmte doet. Het is een uitwisseling van zorg, dat wil ik benadrukken. Mijn vader heeft ook heel goed voor mij gezorgd, soms. Maar het is veel meer tweerichtings- dan eenrichtingsverkeer." 

De hoofdreden waarom Smekens in de positie van jonge mantelzorger terechtgekomen is, is het feit dat haar vader al 60 was toen ze geboren werd. Haar ouders gingen uit elkaar toen ze 6 was. Vanaf dan ging ze samen met haar 2 jaar oudere zus tijdens de weekends naar hun vader, die toen dus 66 was. 

"Ik ben opgegroeid in een context waarin verschillende mensen zorg nodig hadden. Maar ik vind het nog steeds heel moeilijk om te zeggen dat wij jonge mantelzorgers waren. In een maatschappelijke context wordt er dan meteen gedacht aan volwassenen die in staat zijn om effectief te zorgen, te koken, de was te doen en die daar ook een statuut  en een financiële tegemoetkoming voor kunnen krijgen." 

Bij Smekens is het allemaal heel natuurlijk ontstaan. "Het was een soort reflex om te helpen wanneer je ziet dat iemand wat trager is of het wat moeilijker heeft met bepaalde zaken. Er kwam niet per se een hulpvraag. Heel concreet: ik deed vrij snel zelf de was of wanneer mijn vader auto aan het rijden was, hielp ik actief mee. Ik zei dingen zoals: er komt iemand van rechts, enzovoort. Dat zijn heel kleine dingen. Ik vind het dan ook nog altijd heel moeilijk om mijzelf in de positie te zetten: ik ben een jonge mantelzorger." 

Volgens Smekens is het als kind ook niet evident om te beseffen wat er precies aan het gebeuren is. "Het is heel complex: wanneer zorg je voor iemand, wanneer draag je (te veel) verantwoordelijkheid, wanneer sta je op een andere manier in je gezin dan je leeftijdsgenoten?" 

Rond hun tienerjaren kwam er bij Anna-Livia en haar zus een klik. "Wij hadden plots door dat we meer op ons genomen hadden dan onze leeftijdsgenoten. Op een bepaald moment ga je langs bij vriendinnen en zie je dat de ouders daar voor de kinderen zorgen en niet omgekeerd. Mijn vader heeft natuurlijk ook voor mij gezorgd. Dat maakt het zo moeilijk. Je bent zo jong en je weet niet wat de standaard is, wat normaal is, want dat is "jouw normaal". Jonge mantelzorgers worden vaak geboren in een context, waarbij ze groeien in die rol en niet meteen door hebben dat ze meer dragen dan het gemiddelde kind." 

Tijdens haar jeugd had Smekens niet meteen het gevoel dat ze ergens kon aankloppen om dit te bespreken. "Ik denk dat er heel veel schaamte mee gepaard gaat. Het is ook heel moeilijk om er de vinger op te kunnen leggen wanneer het te veel is. Hoe ouder ik werd, hoe meer ik er ook over durfde te spreken. Maar het is zo moeilijk omdat er geen maatstaf is. Wat is een jonge mantelzorger in een gezin precies?" 

De vader van Smekens is intussen 87 en zit sinds 2022 in een woonzorgcentrum. "Zelf was dat voor mij een heel belangrijk moment. Ik zat daar toen met mijn 2 halfzussen. Zij waren al in de 50, mijn vader heeft ook een eerste gezin gehad. Ik was toen zo triest, overweldigd en onvoorbereid op dat moment." 

Smekens vond toen erkenning bij de sociaal werkster. "Zij heeft naar mij gekeken en gezegd: "Dit moet voor jou heel moeilijk zijn". Toen was ik zo onder de indruk omdat ik mij zo gezien voelde en toen was ik al 22 of 23." 

"Iedereen heeft bij ons wel voor elkaar gezorgd, ik heb ook met heel veel liefde gezorgd. Maar op een bepaald moment verlies je jezelf uit het oog, omdat je ook niet snapt dat er heel veel energie naar andere mensen gaat. Als kind leer je dat niet te monitoren."

"Als volwassene raad je elkaar aan om voor jezelf te zorgen, op te letten voor een burn-out,  enzovoort. Maar een maatschappij staat vaak totaal niet stil bij dit soort situaties waarin kinderen kunnen opgroeien. En als kind kan je dat niet doseren. En dan gaat het over situaties die zwaar kunnen zijn, maar tegelijk ook leuk en liefdevol, want dat was het ook allemaal." 

Volgens Smekens hebben jonge mantelzorgers vooral nood aan erkenning.  "Ze moeten ook de boodschap krijgen dat het niet allemaal normaal is wat zij doen. En dat het oké is om zelf ook een zorgvraag te hebben, naast het zorgen. Ik wil tegen niemand zeggen: stop met zorgen. Maar ik wil wel zeggen: zorg voor anderen, maar zorg alsjeblieft ook voor jezelf." 

Smekens vindt dat er nog altijd te weinig plekken zijn waar jonge mantelzorgers terechtkunnen. "Ik weet dat er heel veel initiatieven zijn, maar de term en het feit dat een mantelzorger nog vaak gezien wordt als iemand ouder, maakt het heel moeilijk om met een specifieke hulpvraag voor een jonge mantelzorger ergens terecht te kunnen."