Psycholoog over familiegeheimen: "Kinderen vullen gaten met fantasie, vaak erger dan de waarheid"

Na het overlijden van haar vader ontdekt journaliste Yasmina El Messaoudi dat hij in Marokko nog een tweede gezin had. In haar roman 'Verloren Zonen' probeert ze die onthulling een plek te geven. 

"Niet elk geheim is sensationeel of schokkend", zegt psycholoog en gezinstherapeut Peter Rober (UPC KU Leuven) in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Maar élk gezin heeft wel dingen die niet verteld worden. Soms is dat een bewuste keuze, soms groeit het geleidelijk."

Zelf kent hij de impact van familiegeheimen ook uit eigen ervaring. "Mijn grootvader zat in een concentratiekamp tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar daar werd nooit over gesproken. Als kind dacht ik zelfs dat hij gescalpeerd was, zoals in de boeken over indianen die ik toen las. Pas later besefte ik dat zijn kaalheid gewoon genetisch was."

Waarom zijn ouders en grootouders het verzwegen? "Uit bescherming. Voor ons, maar ook voor zichzelf. En daar ben ik hen dankbaar voor. Wij konden opgroeien zonder die zware last. Soms is dat de echte bedoeling van een geheim: je kind beschermen."

Volgens Rober heeft het ontstaan van familiegeheimen dus vaak te maken met verantwoordelijk ouderschap. "Als er iets ingrijpends gebeurt in een gezin en er zijn kleine kinderen, dan denken ouders al snel: 'Ze zijn nog te jong om dit te begrijpen. We vertellen het later.' Maar dat uitstel wordt vaak een patroon. En op een dag lijkt het te laat om het nog te vertellen, want: 'Ze zijn nu gelukkig, waarom zouden we het op het spel zetten?'"

Zo ontstaat wat Rober "stoemelings verzwijgen" noemt: een groot geheim dat nooit echt zo bedoeld was, maar wél blijft bestaan.

"De manier waarop een geheim onthuld wordt, maakt veel uit", legt hij uit. "Als het kind het zelf ontdekt, of merkt dat anderen het al lang wisten behalve hij of zij, dan voelt dat als verraad."

Rober benadrukt dat de ernst van het geheim afhangt van de inhoud én de context. "Ontdekken dat je vader cactussen verzamelt, is niet hetzelfde als ontdekken dat hij niet je biologische vader is. Beide zijn geheimen, maar het ene is existentieel, het andere niet."

Wat als een kind onbewust wél iets aanvoelt? "Dan begint het zelf te puzzelen", zegt Rober. "Als de puzzelstukjes niet kloppen, gaan kinderen fantaseren. Misschien was mijn vader wel een misdadiger? Of juist een held? Die fantasieën kunnen in alle richtingen gaan, en ze zijn vaak zwaarder dan de waarheid zelf."

Soms is een geheim jarenlang onschadelijk, zegt hij. "Zolang het kind écht van niets weet, heeft het er ook geen last van. Maar zodra er vermoedens zijn, of signalen die niet kloppen, wordt het een ander verhaal. Dan wordt het geheim zwaar."

Volgens hem bestaat er geen ideale leeftijd om moeilijke verhalen te vertellen. "Het hangt af van het kind, van het soort geheim en van de omstandigheden. Wat meestal goed werkt, is om het verhaal stap voor stap op te bouwen: eerst een eenvoudige versie, later meer details. Zo kan de waarheid met het kind meegroeien."

Tegelijk waarschuwt hij voor het idee van 'volledige openheid'. "Niemand is open over álles. Dat kan ook niet. Je moet altijd afwegen: wat deel ik wel, en wat niet? Sommige dingen zijn privé, of gewoon nog te moeilijk voor het kind."

Bij vechtscheidingen ziet hij soms het omgekeerde gebeuren: dat geheimen plots worden ingezet om de andere ouder te kwetsen. "Dan wordt een kind ineens verteld: 'Je vader is eigenlijk je vader niet', zogezegd in alle eerlijkheid. Maar in werkelijkheid zit daar soms wraak achter. Dat soort onthullingen zijn bijzonder schadelijk."

Soms komen geheimen pas aan het licht na iemands overlijden. Volgens Rober is dat één van de moeilijkste situaties voor nabestaanden. "Er is geen ruimte meer om vragen te stellen. Geen uitleg. Alleen leegte. Dat maakt het verwerkingsproces extra zwaar."

Zijn advies: wacht niet te lang als je voelt dat een geheim toch op het punt staat uit te komen. "Neem als ouder dan zélf de verantwoordelijkheid. Dan behoud je de regie over het verhaal en kan je ook openstaan voor vragen."