"Werkelijkheid zonder mysterie is onmogelijk": uniek interview met kunstenaar René Magritte uit 1961 duikt op in VRT-archief 

“We moeten erkennen dat realiteit zonder mysterie onmogelijk is:” René Magritte vat zijn artistieke visie prima samen in een interview voor de toenmalige BRT. Uitgezonden op 7 december 1961 in het kunstprogramma 'Actueel' (niet te verwarren met het radioduidingsmagazine). Interviewer van dienst: kunstcriticus en schrijver Jan Walravens.

Het tv-interview van Magritte is recent ontdekt in het VRT-archief, ter voorbereiding van een tentoonstelling over Jan Walravens. “Voor zover we weten, bestaat er geen ander tv-interview met Magritte in onze collectie”, zegt Kathleen Bertrem van VRT Archief. 

“Op de een of andere manier is het interview met René Magritte al die jaren onder de radar gebleven. We vermoeden dat er nooit iemand naar heeft gezocht. Het lijkt effectief de eerste keer dat het uit de filmdoos is gehaald. Je moet weten: ongeveer 40 procent van de filmcollectie van VRT is momenteel gedigitaliseerd. Dat gaat vooral over materiaal van de nieuwsdienst en algemene programma’s.” 

Hoe zijn de VRT-archivarissen de opname dan wel op het spoor gekomen? Het aanknopingspunt zat in het archief van interviewer Jan Walravens. Hij leefde maar kort (1920-1965), maar was een zeer productieve schrijver en kunstkenner, die in de jaren 50 en 60 meewerkte aan veel programma’s van de omroep, zowel voor radio als voor tv.

Walravens' archief wordt bewaard in het Letterenhuis in Antwerpen. Katrien Vanhamel, docente Nederlands aan de Sorbonne in Parijs, bereidt een tentoonstelling over hem voor, voor het FeliX Art & Eco Museum in Drogenbos. “In het archief bleek de geschreven voorbereiding van het interview met Magritte bewaard.”

VRT-archivaris Thomas Eyskens ging daar verder mee aan de slag. “In de schriftjes van Walravens staat netjes genoteerd dat hij Magritte interviewde op 24 november 1961, mét uitzenddatum 7 december 1961. Op basis van die gegevens heb ik de filmfiche teruggevonden en konden we nagaan of de film nog fysiek aanwezig was. En dat was het geval. Ik besefte meteen dat dit een belangrijke vondst was.” 

”Naar aanleiding van de vondst zijn we ook in ons fotoarchief gedoken, waar we enkele foto’s van René Magritte en Jan Walravens terugvonden. Het moment is ook gefilmd. Tussen 1945 en 1963 gaf de omroep het tijdschrift De Radioweken uit, later hernoemd tot De Radio- & Televisieweken. Ook daarin vonden we een aankondiging van de uitzending in het cultuurprogramma Actueel.”

In het bewuste BRT-interview, ten huize Magritte, wisselt de kunstenaar af tussen concrete toelichting bij zijn werk en algemene bespiegelingen over het surrealisme. “Realiteit zonder mysterie is onmogelijk”, zegt Magritte, “ik probeer het intieme verband tussen de twee te schilderen. Zonder te weten of het de toeschouwer zal raken.”

Jan Walravens stelt hem ook de vraag naar het trompe-l’oeil of gezichtsbedrog dat vaak in zijn schilderijen zit. “Dat maakt het mogelijk om aan een schilderij de diepte van de werkelijke wereld te geven,” antwoordt René Magritte.

En dan de titels van Magrittes schilderijen. Vaak is het verband met het werk niet evident. Zie de afbeelding hier onder van 'De kus'. Zoekt Magritte het verschil of het contrast op? “Ik zoek lang naar de juiste titel. Maar niet naar een contrast. Integendeel. Ik zoek net een titel die zo precies mogelijk samenvalt met het doek. De titel maakt deel uit van het beeld, maar dan in taal.”

René Magritte laat zich ook uit over andere kunstenaars, maar niet al te positief. “Er is niemand die nog maar een vaag idee heeft van schilderkunst die vrij is van de dwang van bepaalde gewoonten, die mij helemaal onverschillig laten. Behalve dan 2 schilders: de Italiaan de Chirico en de Duitser Max Ernst.”

Interviewer Jan Walravens heeft René Magritte verschillende keren ontmoet en gesproken, als voorbereiding op een interview voor een publiek van honderden mensen, voor de Vereniging voor het Museum van Hedendaagse Kunst, de voorloper van het S.M.A.K. in Gent. Daarover schreef Walravens zelf een artikel in De Vlaamse Gids.

Hans Vandevoorde, emeritus hoogleraar Nederlandse literatuur aan de VUB, werkt mee aan de komende tentoonstelling in FeliX Art & Eco Museum in Drogenbos. Hij is vol lof over Walravens: “Vanaf de 2e helft van de jaren 50 ging hij intensief voor de radio werken, zowel met besprekingen van literatuur als van kunst. Ook voor de televisie ging hij aan de slag, vooral met interviews voor ‘Tienerklanken’. En daarnaast schreef hij voor kranten en tijdschriften en catalogi. Ongelooflijk wat die man allemaal bijeen heeft geschreven. In de tentoonstelling gaan we belichten wat hij heeft betekend voor de beeldende kunst.”  

Kunstenaar René Magritte is ook -fictief- te zien in de nieuwe tv-reeks 'This is not a murder mystery'. De jonge René Magritte reist naar Engeland voor een kunstexpo, maar raakt verwikkeld in een moordmysterie wanneer iemand in zijn gezelschap dood wordt aangetroffen. De 6-delige reeks is een 'whodunit' met veel knipogen naar surrealistische kunstwerken.

'This is not a murder mystery' is een Belgische, Engelstalige productie, geregisseerd door Hans Herbots. Detective van dienst is acteur Stephen Tompkinson, ook bekend als DCI Banks. Op de Prix Europa-uitreiking kreeg de reeks een speciale vermelding van de jury (2e plaats) in de categorie Video Fiction Series.