"Het ergste wat me ooit is overkomen": hoe sommige winnaars lijden onder het 'Nobelprijseffect'

De Nobelprijs is voor veel onderzoekers de ultieme bekroning van hun carrière, maar niet iedereen ervaart die erkenning als positief. Zo won de Franse schrijfster Annie Ernaux in 2022 de Nobelprijs voor Literatuur. Een jaar later gaf ze toe dat ze sindsdien geen letter meer had geschreven. "Het is het ergste wat me ooit is overkomen", zei ze daarover.

Volgens wetenschapsfilosoof Merel Lefevere (UGent) is dat geen uitzondering. "Er bestaat zelfs een term voor: het 'Nobelprijseffect'", vertelt ze in 'De wereld van Sofie' op Radio 1. "Je wordt plots een publiek figuur. Iedereen kijkt naar jou en verwacht dat jij voortaan alles weet. Dat kan verlammend werken."

De druk om te presteren of aan verwachtingen te voldoen, kan ertoe leiden dat winnaars moeite hebben om verder te werken. "Nobelprijswinnaars als Daniel Kahneman en Milton Friedman gaven toe dat hun prijs hun vrijheid eerder verkleinde dan vergrootte." De Franse filosoof Jean-Paul Sartre weigerde de Nobelprijs zelfs, "precies om die reden", zegt Lefevere. "Hij wilde blijven werken in alle onafhankelijkheid, los van instituten, druk en verwachtingen."

Niet alleen de aandacht, ook de tijdsdruk weegt. "Wie plots wordt overspoeld met uitnodigingen, interviews en aanvragen, dreigt geen tijd meer te hebben voor zijn echte werk", legt ze uit. "De Nederlandse chemicus Ben Feringa, Nobelprijswinnaar in 2016, kreeg in Stockholm een gouden raad van eerdere laureaten: 'Leer nee zeggen'."

Na het winnen van een Nobelprijs volgt al snel de onvermijdelijke vraag: "Wat nu?" Er wordt met grote verwachtingen naar je gekeken. Lefevere vergelijkt het met de ervaring van topsporters: "Je hebt een gouden medaille gewonnen en dan is het: oké, wat presteer je nu? Het is alsof je geen offday meer mag hebben. In plaats van te mogen zoeken en twijfelen, wordt er van je verwacht dat jij het allemaal weet."

Maar er is wel een verschil. "Topsporters krijgen begeleiding om met roem om te gaan. Voor wetenschappers bestaat dat nauwelijks, terwijl de druk vergelijkbaar is."

Na de bekroning duikt soms nog een ander fenomeen op: de zogenoemde 'Nobel disease'. "Dat is wanneer Nobelprijswinnaars, vaak jaren na hun overwinning, plots dubieuze ideeën gaan verkondigen. Het lijkt alsof ze hun kritisch vermogen verliezen."

"Zo sprak natuurkundige Brian Josephson na zijn prijs in 1973 openlijk over telepathie en 'het geheugen van water' — theorieën waarvoor geen enkel wetenschappelijk bewijs bestaat. Ook Luc Montagnier, de ontdekker van het hiv-virus, verspreidde op latere leeftijd antivaxideeën."

"Prestige werkt als een microfoon", legt ze uit. "Het vergroot niet alleen wat waar is, maar ook wat fout is. Een Nobelprijs is een erkenning voor wat je hébt gedaan, niet voor alles wat je daarna zegt."

Toch is de Nobelprijs niet alleen een vloek. Voor sommigen betekent ze juist rechtvaardigheid. "Denk aan Katalin Karikó. Jarenlang geloofde niemand in haar onderzoek naar mRNA-technologie. Ze verloor financiering, werd genegeerd. En dan, in 2023, kreeg ze eindelijk de Nobelprijs voor Geneeskunde. Dat was pure erkenning voor haar volharding."

Ook winnaars als Andrea Ghez (Fysica 2020) gebruiken hun platform voor positieve verandering. "Zij zei letterlijk: 'Wetenschap groeit als we iedereen aan tafel laten zitten.' Zulke uitspraken krijgen dankzij de Nobelprijs de aandacht die ze verdienen", aldus Lefevere.

Moeten Nobelprijzen dan beter aan het einde van iemands carrière worden uitgereikt? Lefevere twijfelt. "Veel wetenschappers gaan eigenlijk nooit met pensioen", zegt ze. "Nieuwsgierigheid, zoeken, twijfelen – dat blijft. Maar één ding is duidelijk: niet iedereen is klaar voor een Nobelprijs."