Hangen we echt "boven de afgrond"? Komen er nieuwe belastingen? Dit moet je weten over moeilijkste begrotingsoefening in tijden

"Dit is in alle objectiviteit de moeilijkste begrotingsoefening die ik ooit heb gezien." Minister van Volksgezondheid en vicepremier Frank Vandenbroucke (Vooruit) - die sinds de jaren 80 aan politiek doet - was duidelijk in De Afspraak op vrijdag vorige week. 

De begrotingsgesprekken zijn al een tijdje bezig, maar premier Bart De Wever (N-VA) drijft het tempo op. Samen met zijn vicepremiers Jan Jambon (N-VA), Vandenbroucke (Vooruit), David Clarinval (MR) en Maxime Prévot (Les Engagés) onderhandelt hij waarschijnlijk het hele weekend door. 

De uitdaging is zo groot omdat het de tweede grote begrotingssanering is in minder dan een jaar. Toen de partijen de regering vormden begin dit jaar, namen ze al een hele reeks maatregelen om het gat in de begroting te verkleinen. Denk bijvoorbeeld aan de pensioenhervorming, de beperking van de werkloosheid in de tijd en het invoeren van een meerwaardebelasting.  

Alleen blijken die niet te volstaan. Veel van de hervormingen leveren pas later geld op en er zijn nieuwe kosten bijgekomen. In april besliste de regering bijvoorbeeld om - in lijn met wat de NAVO verwacht - het defensiebudget op te trekken. Bovendien vallen ook de inkomsten komende jaren tegen.

Volgens de laatste vooruitzichten slaagt de regering er daardoor niet in om het begrotingstekort tegen het einde van de regeerperiode aanzienlijk te verkleinen, integendeel. 

In een begroting legt de regering vast welke inkomsten en uitgaven ze verwacht en hoe ze het overheidsbudget gaat spenderen.

In principe hoeven de ministers dat nu enkel te doen voor volgend jaar. Maar de verwachting is dat ze ook al maatregelen nemen voor de zogenoemde meerjarenbegroting en dus beslissingen nemen die ook de komende jaren moeten helpen om het gat in de begroting te verkleinen.

In de Wetstraat hangt eigenlijk alles samen met de begroting. Een maatregel kan geld kosten of opbrengen en op het einde moet de regering ervoor zorgen dat de rekening zo goed mogelijk klopt. Een begroting die helemaal in evenwicht is - wanneer precies evenveel geld binnenkomt als buitengaat - is niet per se nodig en op dit moment totaal onhaalbaar.

Dat ons begrotingstekort zo groot is en er weinig beterschap in zicht is, doet alle alarmbellen afgaan. In interviews die ministers afgelopen tijd gaven, klinkt het eensgezind dat ze geen andere keuze hebben dan opnieuw fors te saneren. 

"Als we onze financiën niet in orde krijgen, gaan we op een bepaald moment de pensioenen niet meer kunnen betalen en een toegankelijke gezondheidszorg kunnen garanderen", zei Prévot eerder deze week.

"We hangen met ons hoofd boven een afgrond, en als we er niets aan doen, vallen we erin", stelde De Wever het nog wat pessimistischer voor tijdens openingscollege aan de UGent. 

Bovendien moeten we van de Europese Commissie ons tekort onder controle houden en dreigt ons land steeds meer rente te moeten betalen.

Dat zit zo: het geld dat de overheid jaarlijks te kort heeft, moet ze gaan lenen. Op die leningen moeten we rente betalen. Hoe groter de opgetelde begrotingstekorten, hoe hoger het totaalbedrag dat we moeten lenen. Bovendien dreigen we meer rente te moeten betalen omdat de slechte financiën van ons een onbetrouwbaardere lener maken. Al kreeg ons land gisteren wel goed nieuws: onze kredietscore wordt (voorlopig) niet verlaagd.

Aan de zogenoemde rentelasten die we moeten betalen, kan de regering niets veranderen. Dat zijn miljarden euro's - mogelijk 20 per jaar tegen 2030 - die niet naar beleid kunnen gaan. 

Hoe groot de sanering precies zal zijn, valt nog af te wachten. Een sanering is de optelsom van wat besparingen, hervormingen en nieuwe belastingen opleveren. En dus met welk bedrag het gat in de begroting verkleind wordt.  

Om een idee te geven: voor 2025 is het gat in de federale begroting 25,5 miljard euro. Tegen 2030 zou dat volgens het monitoringcomité al 42,6 miljard zijn. 

MR-voorzitter Georges-Louis Bouchez deed vorige maand een openingsbod: volgens hem moet de regering als ambitie hebben om het tekort te verkleinen met 20 miljard euro. 2 weken geleden kwam minister van Begroting Vincent Van Peteghem (CD&V) op de proppen met het cijfer van 16,6 miljard euro, berekend op basis van wat de Europese Commissie van ons verwacht.  

De kans is groot dat het bedrag uiteindelijk rond de 10 miljard euro zal schommelen. Op het definitieve cijfer is het wachten tot er een akkoord is, maar De Wever zelf gaf al aan dat het om een bedrag van die grootteorde zal gaan.

10 miljard saneren, wat houdt dat concreet in? Daar zijn hoe dan ook forse ingrepen voor nodig. Om een voorbeeld te geven wat betreft opbrengsten van bepaalde maatregelen: de felbevochten meerwaardebelasting zal 500 miljoen euro opleveren. Een fractie dus van waar de ministers nu op zoek naar moeten.

Nog een vergelijking: de begrotingsoefening van de Vlaamse regering vorige maand bedroeg 1,5 miljard euro. "De grootste Vlaamse saneringsoefening ooit" - met onder meer een hogere zorgpremie en besparingen op onderwijs en welzijn - is een peulschil in vergelijking met waar de federale collega's voor staan. 

"Iedereen", zei Prévot onomwonden. Ook andere regeringsleden lieten rechtstreeks en onrechtstreeks al verstaan dat alle Belgen de begrotingsinspanningen zullen voelen. 

De federale regering heeft nu eenmaal weinig manoeuvreerruimte. "We hebben de kei al zo vaak afgestroopt, dat is niet meer zo simpel", zei Vandenbroucke. Bovendien zijn er ook departementen waar zeker niet op bespaard zal worden: defensie, politie en justitie. Minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) vraagt zelfs 1 miljard euro extra budget, onder meer om de overbevolking in de gevangenissen aan te pakken. 

Wat De Wever tijdens de onderhandelingen zelf al op tafel legde, toont aan welke richting het kan uitgaan. Hij denkt onder meer aan een indexspong. Daarbij wordt de automatische loonindexering een keer overgeslagen. De lonen zullen dan niet stijgen, ondanks een stijging van de levensduurte. Daarnaast stelde hij een verhoging van de btw voor. 

Wat zeker is: de maatregelen zullen meteen moeten opleveren. Het tekort moet op korte termijn verkleinen, hervormingen die pas op lange termijn opleveren bieden geen oplossing.

De vraag is of de regering na de beperking van de werkloosheidsuitkeringen en de pensioenhervorming opnieuw bespaart in de sociale zekerheid?

Dat zou opnieuw veel protest uitlokken en lijkt vooral voor Vooruit politiek heel moeilijk. Toch laten ze zelf ook openingen: bijvoorbeeld om het remgeld te verhogen of om extra geld te halen bij de meer dan half miljoen langdurig zieke Belgen door hen sneller en beter te activeren. 

Naast extra besparingen kijkt de regering ook naar nieuwe inkomsten.

Vooruit lanceerde vorige week het idee van een miljonairstaks, Les Engagés stelt voor om 2 euro belasting te heffen op pakjes die van buiten de EU komen. De liberalen van de MR verzetten zich tegen elke nieuwe belasting - zij willen vooral werk maken van de beloofde belastingverlaging.

De N-VA is pragmatischer. "Als je de grootte van de oefening ziet, dan moeten we allemaal met een open vizier aan tafel gaan", zei voorzitter Valerie Van Peel vorige week. De partij wil eerst proberen verder te snijden in de uitgaven, maar sluit nieuwe inkomsten niet uit.

Op 14 oktober geeft Bart De Wever voor het eerst een State of The Union. Daarbij doet de premier traditiegetrouw de plannen van de regering voor volgend jaar uit de doeken. Meestal met een begrotingsakkoord onder de arm. Maar De Wever wil zichzelf geen harde deadline opleggen.

"De deadline is het moment dat je een goed akkoord kan maken. Het domste dat je kan doen in de politiek is jezelf deadlines opleggen."