"Dit is geen pornografie, dit is geschiedenis": Amerikaanse bibliothecarissen in verzet tegen recordaantal boekverboden

De ironie is bijna te pijnlijk om waar te zijn. George Orwells '1984', het boek dat de CIA tijdens de Koude Oorlog de Sovjet-Unie binnensmokkelde om het communistische regime te ondermijnen, wordt nu in Amerikaanse scholen van de planken gehaald. Het is één van de ruim 10.000 boeken die het afgelopen schooljaar uit Amerikaanse schoolbibliotheken verdwenen - een absoluut record dat samenvalt met de jaarlijkse Week van de Verboden Boeken, die loopt tot 11 oktober.

De lijst met verboden titels leest als een literatuurgeschiedenis. Het dagboek van Anne Frank werd in Florida uit schoolbibliotheken verwijderd. Art Spiegelmans Holocaust-graphic novel 'Maus' is in meerdere districten verboden omdat de muizen - die de Joodse slachtoffers voorstellen - naakt zijn afgebeeld. Zelfs Harry Potter belandt op de brandstapel: in 2022 organiseerde een predikant in Nashville een openbare boekverbranding voor "demonische" boeken.

"Ze hebben de grafische versie van het Dagboek van Anne Frank verboden vanwege één pagina met een afbeelding van Griekse naakte beelden," vertelt documentairemaakster Kim Snyder in een exclusief interview met VRT NWS. Haar film 'The Librarians', die vanaf vandaag op het filmfestival in Gent wordt vertoond, volgt Amerikaanse bibliothecarissen die zich verzetten tegen deze censuurbeweging.

Volgens PEN America wordt 72 procent van de censuurpogingen geïnitieerd door georganiseerde bewegingen, met voorop de ultraconservatieve groep Moms for Liberty. Deze organisatie, opgericht tijdens de pandemie uit verzet tegen mondmaskers en vaccinaties, richt zich nu op schoolbibliotheken.

"Er was sprake van een script," ontdekte bibliothecaresse Martha Hickson uit New Jersey, een van de hoofdpersonen in Snyders documentaire. Ze merkte dat in verschillende staten tegelijkertijd dezelfde boeken met identieke bewoordingen werden aangevallen. Hickson werd zelf het mikpunt van een lastercampagne nadat ze weigerde boeken te verwijderen. Het woord 'pedofiel' viel.

Snyder benadrukt de politieke dimensie: "Het gaat absoluut om politiek en religie. Ze willen geen scheiding tussen kerk en staat en willen de publieke onderwijssector aanvallen. Voor velen van ons gaat het om een poging om religieuze waarden op te leggen - zelfs door pastoors aan te stellen als beoordelaars."

De gevolgen voor bibliothecarissen zijn dramatisch. "Ze krijgen doodsbedreigingen," vertelt Snyder. "Een van onze bibliothecarissen kan nauwelijks nog in het openbaar komen uit angst. We zien in de film hoe een man met een pistool in zijn achterzak naar een schoolbestuurslid toestapt en zegt: 'Ik weet waar je woont.'"

In sommige staten riskeren bibliothecarissen zelfs strafrechtelijke vervolging. "Ze kunnen gearresteerd worden voor het uitlenen van bepaalde boeken aan minderjarigen. Als ik het zelf zeg, geloof ik het nauwelijks, maar het is de waarheid," aldus Snyder.

De documentaire laat zien hoe de absurditeit ongeziene hoogtes bereikt in het Amerika van vandaag. Een ervaren bibliothecaresse in de film vraagt aan een conservatief gemeentebestuur: "Hoe is de geschiedenis van de KKK pornografisch? Hoe is een boek over antiracisme pornografisch? We zijn geen communistisch land."

De staat Florida spant de kroon met 4.561 verboden boeken, gevolgd door Iowa (3.671) en Texas (538). Onder gouverneur Ron DeSantis werd wetgeving ingevoerd die schooldistricten de macht geeft om proactief boeken te verwijderen. Het Amerikaanse ministerie van Defensie verbood onlangs zelfs het kinderboek 'Freckleface Strawberry' van actrice Julianne Moore - over een meisje dat worstelt met haar sproeten.

"Vanaf de herfst van 2021 escaleerde het naar een ongekend niveau," zegt Snyder. "PEN America zegt dat er in onze geschiedenis niets vergelijkbaars is geweest met de huidige golf van boekverboden."

De documentairemaakster waarschuwt dat de beweging overwaait naar Europa. "We hebben de film net vertoond in de Bodleian Library in Oxford. De Britse bibliothecarissen vertelden ons dat ze deze activiteiten ook daar zien opduiken, vaak geëxporteerd vanuit de VS."

Voor het Belgische publiek heeft Snyder een duidelijke boodschap: "Zoals veel mensen zeggen: wanneer de Verenigde Staten niezen, kan Europa verkouden worden. Het gaat over bewustwording dat dit sluimert, maar ook over moed putten uit de kleine groep mensen die opstaat tegen pestkoppen."

Ze citeert Thomas Manns 'De Toverberg', ooit verboden onder Hitler: "Tolerantie wordt een misdaad wanneer toegepast op het kwaad."

Toch is er ook hoop. In diverse staten spannen ouders, leerkrachten en uitgevers rechtszaken aan tegen de censuurwetten. "In bijna elke zaak kwamen rechters tot de bevinding dat die wetten ongrondwettelijk zijn," meldt PEN America.

"Er is veel hoop in onze film," benadrukt Snyder. "Er zijn moedige bibliothecarissen, maar ook gewone mensen in kleine steden die opkomen voor wat juist is. Ze winnen soms omdat ze hun stem laten horen. Het gaat over het doorbreken van de stilte."