'Luz y sombra' en stierengevechten:  Belgische en Spaanse vorsten openen Europalia Spanje met expo rond Francisco Goya 

Koning Filip en koningin Mathilde en het Spaanse vorstenpaar Felipe en Letizia zijn op bezoek in Brussel, om Europalia te openen. Het tweejaarlijkse thematische kunstenfestival is aan zijn 40e editie toe. En Spanje is voor de 2e keer gastland, precies 40 jaar na de eerste editie in 1985.  De mooie affiche van toen, ontworpen door Antoni Tàpies, is te zien in Bozar. Maar dit wordt geen heruitgave, want het zijn andere tijden, zegt directeur Dirk Vermaelen. 

”In 1985 was het vertrekpunt heel anders. Spanje zou kort daarna lid worden van de toenmalige Europese Gemeenschap en pakte in Brussel, het hart van Europa, uit met zijn schatten en grote namen.” Anno 2025 wil Europalia het hedendaagse Spanje belichten. “We tonen een diverser beeld van het land, niet enkel van de grote steden, en met kunstenaars uit vele generaties.” 

2 vrouwelijke curatoren – ook dat was anders in 1985 – hebben de expo ‘Luz y sombra. Goya en het Spaanse realisme’ samengesteld. In Bozar zijn 74 werken van Francisco Goya te zien, zowel schilderijen, tekeningen als etsen. Kleurrijke volkse taferelen of wandtapijten, portretten, religieuze werken, maar ook zijn donkere, maatschappijkritische kant. Nee, niet zijn beroemde geklede of ontklede Maja of Saturnus die zijn kind opeet: dat soort werelderfgoed blijft in Spanje.

Noem deze expo geen Goya-retrospectieve, zegt Dirk Vermaelen. De Goya’s dialogeren met ruim 150 werken van tijdgenoten, maar ook van veel jongere Spaanse kunstenaars. Traditie en vernieuwing zijn innig verweven in deze tentoonstelling. Filosofische bedenking van curator Rocío Gracia Ipiña: “Al wat hedendaags is, komt voort uit de traditie. We gaan vooruit door achterom te kijken.”

Francisco José de Goya y Lucientes (1746-1828) wordt wel eens de eerste moderne Spaanse kunstenaar genoemd, die zijn eigen tijd met kritische blik bekeek. Een bijzonder pakkend werk is 'Binnenplaats met waanzinnigen'. Dat schilderde hij in 1793-1794 na een bezoek aan een gesticht in Zaragoza. 

Zijn etsen over de oorlog uit de reeks ‘Desastres de la guerra’ grijpen naar de keel. Dirk Vermaelen wijst op 2 gravures met wel heel actuele titels: ‘De waarheid is dood’ en ‘Zal de waarheid herrijzen?’ 

Na Goya hebben volgende generaties kunstenaars zich op hem geïnspireerd om te reageren op sleutelmomenten in de Spaanse geschiedenis, zoals het einde van Spanje als koloniale macht, de Spaanse burgeroorlog of het Franco-regime. Dat blijkt uit zo'n 150 andere werken, van video-installaties over krachtige sculpturen tot textielkunst. Er zijn verschillende schilderijen van Pablo Picasso te zien.

Ook kunst die speciaal voor deze tentoonstelling is gemaakt. Via een livestream kijk je als bezoeker vanuit 4 hoeken binnen in een kerk in Madrid. Daar hangt het laatste religieuze werk dat Goya heeft geschilderd. De kerk is de klok rond open als sociaal centrum. Je ziet mensen aanschuiven voor een kop koffie naast Goya. 'Cordero social', 'Sociaal lam': een installatie van Alvaro Perdices.

‘Luz y sombra’ is de titel van de expo. Licht en schaduw, dat is Spanje, of is dat ook weer een cliché? De tentoonstelling pakt er zo nog enkele beet: het Spaanse sarcasme, de fascinatie voor de dood. En … de 'tauromachie', of de verafgoding van de stierenvechter.

“Dit vormt een belangrijk deel in het werk van Goya, en ook veel andere kunstenaars hebben zich daarop geïnspireerd. Hoe hij de beweging probeert in beeld te brengen, deconstrueert, stilzet. Met licht en schaduw speelt,” zegt Dirk Vermaelen. Ook van Picasso zijn werken te zien die zich afspelen in de arena. “We spelen met die clichés op een kritische manier,” vindt de Europalia-directeur.

Aan het eind van de expo is een video-installatie te zien van Albert Serra, een spin-off van zijn bekroonde, controversiële documentaire ‘Tardes de soledad’. Bloederige beelden waar een waarschuwingsbordje bij komt, verzekert Dirk Vermaelen. Auteur dezes stond in elk geval na 5 seconden weer buiten. Serra is in december te gast in Bozar om over zijn fascinatie voor het stierenvechten te spreken. Hij past in het rijtje van Goya, Picasso of dichter Federico García Lorca. 

Europalia Spanje omvat de komende 4 maanden een 100-tal evenementen over heel België, waar 170 artiesten aan meewerken. Dansvoorstellingen, films, expo's, lezingen, van protestkunst over synchroonzwemmen tot begrafenisrituelen. Een greep uit het rijke programma:

In het zwembad Wezemberg in Antwerpen is er op 12 oktober een performance van 6 synchroonzwemsters: ‘Dragon, rest your head on the seabed’.

Een bijzonder project is ‘Rituales ’, rond Allerheiligen en Allerzielen. Stemmen, sacrale muziek en symbolische gebaren uit Spanje en België komen er samen. Met een vocaal duo uit Barcelona dat put uit oude liederen en met sopraan Lore Binon. Te ervaren in en rond het crematorium Polderbos in Oostende op 1 november en de dag daarna in de buurt van Doornik. 

In het S.M.A.K. is er vanaf 29 november de groepstentoonstelling ‘Resistance. The power of the image’ met werk van zo’n 20 Spaanse activistische kunstenaars. Hoe beelden worden gebruikt in de strijd voor democratie tijdens en na de dictatuur van Franco in Spanje: dat is het thema.

Musée Royal de Mariemont brengt de expo ‘Maria van Hongarije , kunst en macht in de Renaissance’. Maria was de zus van keizer Karel V. Vanaf 22 november.