Reiziger-schrijver Johan de Boose: "Ex-Joegoslavië is een spiegel van alle kwesties waarmee Europa worstelt" 

Net zoals Oekraïne elke dag in het nieuws komt, was dat jaren geleden zo voor Kroatië, Bosnië, Kosovo: gewapende conflicten op Europees grondgebied, genocide zelfs in Srebrenica. Over ‘Joegoslavië’ heeft Johan de Boose een dikke en meeslepende turf geschreven, tegelijk reisverhaal of ‘travelogue’ en geschiedenis, als een Geert Mak in de Balkan. 

“Ik heb er 5 jaar fulltime aan gewerkt,” vertelt De Boose in De Ochtend op Radio 1. Al 10 of 15 jaar reis ik geregeld door de streek, ik schreef al een boek over Kroatië, ik leerde de taal… In dit nieuwe boek heb ik al die indrukken samengebracht uit allerlei bronnen: mijn eigen observaties, gesprekken met mensen, boeken of films. Alles wat beschikbaar is, uit grote nieuwsgierigheid.” 

De auteur noemt het een tapijt waaraan hij blijft weven. Er spreekt een grote fascinatie uit, met zowel weerzin voor het vele geweld, als liefde voor de natuur en de mensen. “Kijk naar de landschappen, panorama’s die zich kunnen meten met de natuur in Amerika, Canada, Siberië, de Kaukasus, het Midden-Oosten. Luister naar de mensen, hun overweldigende verhalen, hun wenende muziek, hun zingende poëzie. Proef hun hartige, gulle keuken en hun meedogenloze brandewijn. Deel hun vreugde. En omarm hun verdriet.”

‘Joegoslavië’, de titel van het boek, klinkt nostalgisch. Want dat land bestaat toch niet meer?  “Joegoslavië, letterlijk Zuid-Slavië, is als land al opgericht na de Eerste Wereldoorlog. Het bestond al lang voor wij in de jaren 70 op vakantie trokken naar de Dalmatische kust, lang voor Tito, lang voor de oorlogen van de jaren 90.”

“Het was en is een geopolitiek interessante, strategische en daardoor gevaarlijke plek. Er waren altijd al buitenlanden en imperia die het wilden opeten. Dat is in de loop van de geschiedenis ook vaak gebeurd. Pas in het begin van de 20e eeuw is de regio samengevoegd, maar aan het eind van die eeuw weer uit elkaar gespat.”

Het eerste Joegoslavië, een koninkrijk, overleefde de Tweede Wereldoorlog niet. Daarna kwam Tito, een larger-than-life-politicus aan wie De Boose vele bladzijden wijdt. Maar ook dat 2e Joegoslavië bleef niet bestaan. Uit de oorlogen van de jaren 90 kwamen meerdere republieken tevoorschijn: Slovenië en Kroatië (intussen leden van de Europese Unie), Servië en voorts Montenegro, Noord-Macedonië, Bosnië-Herzegovina en Kosovo. 

“Kroniek van zes of zeven landen” is de ondertitel van De Booses boek. Hoezo? “Het zuidelijkste deel van Servië is de provincie Kosovo en dat is officieel geen apart land. Het heeft zichzelf in 2008 onafhankelijk verklaard.  Het wordt intussen erkend door driekwart van de wereld, maar niet door iedereen. Niet door Servië en ook niet door Rusland.”

“Op mijn reizen heb ik geprobeerd om te begrijpen waarom Servië Kosovo niet loslaat. Omdat het de bakermat is van hun cultuur. Vergelijk het met Rusland en Oekraïne nu. Vandaag wonen er 90 procent Albaneessprekenden in Kosovo. Ik probeer beide kanten te begrijpen. Kosovo heeft toch ook recht op die onafhankelijkheid.”

De Boose schrijft op de locaties waar de tumultueuze geschiedenis heeft plaatsgevonden, en blaast de dode hoofdrolspelers weer leven in. Dat is vaak hallucinant om te lezen. In ex-Joegoslavië zijn zeer zwarte bladzijden geschreven, met concentratiekampen in de Tweede Wereldoorlog en genocide in Srebrenica, amper 30 jaar geleden.

Hoe stabiel is de regio nu? “Volgens mijn observaties vrij stabiel, maar af en toe steken de problemen weer de kop op, bijvoorbeeld in Kosovo. Of in Bosnië, waar Milorad Dodik, de leider van de Servische deelrepubliek, zich wil afscheiden en de Bosnische wet niet respecteert. Hij wordt op dit moment gezocht. Eind oktober is er een referendum: moet het Servische deel bij Bosnië blijven, of aansluiten bij buurland Servië? Dat laatste zou zeer problematisch zijn.”

Johan de Boose beschouwt ex-Joegoslavië “als een spiegel van alle kwesties waar Europa vandaag mee worstelt. We zien die in geconcentreerde vorm in ex-Joegoslavië. Nationalisme, rechts-extremisme, fanatisme… Tijdens mijn reizen heb ik gemerkt dat het nationalisme in alle nieuwe staten na de oorlogen kunstmatig is aangewakkerd.”

Er is ook de vluchtelingenproblematiek. “De zogenoemde Balkanroute loopt door deze regio, van het Midden-Oosten naar West-Europa. Daar lopen de grenzen van de Schengenzone en de Europese Unie doorheen.  Vluchtelingen bivakkeren in de ruïnes van de oorlogen van de jaren 90, dat heb ik zelf kunnen zien.” 

De Boose reist over de autostrade die vroeger ‘Broederschap en Eenheid’ heette, naar het motto van Tito’s  eigen versie van het communisme. De auteur noemt hem nu de ‘Weg van Verscheurdheid en verval’. Was het vroeger beter? Het blijft een open vraag.  De auteur stelt ze aan een man in Montenegro: “Wat is het beste wat u hebt meegemaakt in uw leven? Antwoord: Het einde van Joegoslavië. En het slechtste? Het einde van Joegoslavië.”

De Balkan, dat is de zuidoostelijke hoek waar de rest van Europa soms geamuseerd,  maar ook met misprijzen naar kijkt. Balkanclichés zijn er bij de vleet, denk aan de films van Emir Kusturica. “Je ruikt het, het stinkt, je auto wordt er gepikt, het eten is er vies, het water slecht, de bevolking barbaars. Men moordt elkaar met plezier uit want het is er altijd oorlog.”

Ga het tegendeel eens proeven ter plekke. Reis naar de bergen van Bosnië, de kloosters van Kosovo, de meren van Slovenië. Voor Johan de Boose is het naar eigen zeggen een bijna-verslaving: “De Joegoslavische ziel heeft bezit genomen van de mijne. Ik ben er nooit meer van losgekomen. Nooit meer van genezen.”