Zeg niet 'vluchteling', maar 'ontheemd': In Flanders Fields Museum vertelt én zoekt vluchtverhalen uit WO I

Julia Verkinderen. Valeer Bouckenooghe, Gerard Breyne... Aan de muur van de expo ‘Ontheemd’ hangen hun namen en gezichten op een fiche. Allemaal mensen die tijdens de Eerste Wereldoorlog op de vlucht sloegen. “Het verhaal van hun vlucht werd vaak mondeling overgeleverd, van generatie op generatie. Soms zijn er memorabilia, zoals brieven, dagboeken en foto’s, maar soms ook niet,” zegt IFFM-medewerker Lotte Van Attenhoven. 

Vorig jaar deed het In Flanders Fields Museum een oproep om dergelijke familieherinneringen te delen. Met succes. “Sindsdien zijn wekelijks vluchtverhalen tot ons gekomen. Met deze tentoonstelling hopen we dat mensen zich nog meer dingen herinneren. Verhalen die rondgaan in families over een groottante of zo. Zelfs een klein spoortje is welkom bij ons, dan kunnen we dat verder onderzoeken.”

In 1914, in de eerste maanden van de Eerste Wereldoorlog, waren niet minder dan anderhalf miljoen Belgen op de vlucht. “Op een toenmalige bevolking van 6 miljoen was dat een kwart. Een gigantisch aantal,” zegt IFFM-directeur Stephen Lodewyck.  Zo’n 600.000 Belgen zouden de hele duur van de Eerste Wereldoorlog in ballingschap verblijven. 300.000 in Frankrijk, 200.00 in het Verenigd Koninkrijk, zo’n 100.000 in Nederland. 

Het museum gebruikt het woord ‘ontheemd’. “Dat is veel breder dan de klassieke term ‘vluchteling’. Ontheemden zijn mensen die ongewild hun huis en thuis moeten achterlaten, uit angst of bij een verplichte evacuatie. Zonder te weten waar ze naartoe gaan en of ze ooit nog zullen terugkeren,” licht Stephen Lodewyck toe. 

In de Eerste Wereldoorlog was dat dus een enorm aantal Belgen. “Wij denken dat er in elke familie wel een vluchtverhaal bestaat,” zegt Lodewyck. Een verhaal van families die gescheiden worden. De paniek van het halsoverkop vertrekken. Verhuizen van de ene plaats naar de andere. Zich tijdelijk elders settelen en de kinderen naar school sturen. Uiteindelijk terugkeren naar de ‘verwoeste gewesten’. Of niet.

Het klinkt helaas allemaal erg actueel, denk aan Gaza, Oekraïne, Soedan en zoveel andere brandhaarden. “De omstandigheden waarin mensen vluchten voor een oorlog verschillen, maar de impact van ontheemding op mensen is tijdloos en universeel,” zegt Stephen Lodewyck.

De geschiedenis van de oorlogsvluchtelingen is lang onderbelicht gebleven. Het IFFM wil daar verandering in brengen. “We hebben deze expo vooral opgehangen aan persoonlijke verhalen,” zegt IFFM-wetenschappelijk medewerkster Annick Vandenbilcke.

Ze wijst een bijna vergaan kinderschoentje aan. Uit de kelder van het weeshuis van Sint-Juliaan, een dorpje in de Westhoek. Uit de opstellen die de geëvacueerde kinderen in Frankrijk schreven, “echt hartverscheurende verhalen”, valt op te maken dat ze alles in de kelder hadden moeten gooien wat ze niet konden meenemen. Zoals dit schoentje, dat pas recent is opgedoken.

Er is ook het ontroerende verhaal van twee vaders die allebei een zoon verloren in de oorlog. Ze vinden elkaar in ballingschap in Frankrijk, waar bij een ontmoeting de ene man zijn brilletje vergeet. Die bril is altijd in de familie van de andere man gebleven, recent terugbezorgd aan de nazaten van de eigenaar en uiteindelijk in het Ieperse museum terechtgekomen.

Je kunt alle vluchtverhalen beluisteren, met de stem van acteurs als Michaël Pas. Hedendaagse illustratoren zoals Trui Chielens of Sara Yu Zeebroeck hebben hun interpretatie getekend van de pijnlijke momenten van zo’n vlucht.

Het verhaal breekt ook uit de muren van het museum. Op 6 plaatsen in de stad Ieper staan reusachtige pijlen met getuigenissen van mensen uit de buurt. Nabij de stadswallen grijpt het relaas van een bombardement uit 1915 naar de keel. En al zeker in combinatie met de hedendaagse tekening van de Palestijnse Nour Hifaoui Fakhoury, van een moeder en een dochter in een plas bloed.