De Russische 'schaduwvloot' bestaat uit meer dan 900 olieschepen die onder een andere vlag varen om zo de westerse sancties te vermijden. Deze week nog werden bemanningsleden van zo'n schaduwschip opgepakt in Frankrijk: wat doet Rusland precies met die 'schaduwvloot' en waarom is het zo moeilijk de vloot tegen te houden?
Honderden olieschepen varen onder valse vlag: wat is de Russische 'schaduwvloot' en waarom is ze zo belangrijk?
Kasper Nollet
Gepubliceerd:
In het kort:
Rusland gebruikt meer dan 900 olietankers die onder valse vlag varen om westerse sancties op olie te omzeilen.
"Veel van de schepen glippen door de mazen van het net en bereiken alsnog de Europese of internationale markt", zegt Vaibhav Raghunandan, analist bij het Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA).
De Europese Commissie houdt sinds juni 2024 een sanctielijst bij met schaduwschepen, maar de handhaving werkt volgens Raghunandan nog onvoldoende.
1. Wat is de 'schaduwvloot'?
"Het zijn schepen van Russische bedrijven die onder een andere vlag varen", legt Vaibhav Raghunandan uit. Hij is analist bij de in Finland gevestigde onafhankelijke onderzoeksorganisatie Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA). "Dat doen ze om onder een valse naam olie te kunnen verkopen, aangezien er sancties lopen tegen Russische olieschepen."
Oliehandel is enorm belangrijk voor Rusland en verantwoordelijk voor ongeveer een derde van het nationale inkomen van het land. Om Rusland te raken stelde de Europese Commissie eind 2022 samen met de G7-landen een prijsplafond in voor Russische olie in Europa.
"Rusland kan zo enkel nog aan (geaffilieerde) landen binnen de G7-groep olie verkopen, indien het aan een prijs is die zich onder dat plafond bevindt. Zo wil de EU ervoor zorgen dat Rusland inkomsten misloopt", vertelt Raghunandan.
Veel van de schepen glippen door de mazen van het net en bereiken alsnog de Europese of internationale markt.
Vaibhav Raghunandan, analist bij de Centre for Research on Energy and Clean Air (CREA)
Kort na de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022, besloten Europese leiders om zich zoveel mogelijk van Rusland los te koppelen wat de invoer van olie betreft. EU-landen kopen sinds 2022 dan ook zo goed als geen Russische olie meer. Uitzonderingen zijn Hongarije en Slovakije, omdat die landen te afhankelijk waren van de olie.
De Russische schepen worden niet enkel gebruikt om onder een valse naam olie te verkopen. Ze worden er ook van verdacht om voor andere clandestiene doeleinden te worden gebruikt. Het schip dat in Frankrijk werd aangehouden, wordt er bijvoorbeeld van verdacht betrokken te zijn geweest bij de recente drone-incidenten in Denemarken.
2. Hoe gaat Rusland te werk?
Het is om te beginnen geen nieuw concept, legt Raghunandan uit. Landen zoals Iran en Venezuela gebruiken al langer schaduwschepen om internationale sancties te ontlopen.
"Rusland begon ermee vlak na de aankondiging van Europese sancties. Het kocht ineens heel wat oude, gebruikte olietankers op", legt Raghunandan uit. "Vervolgens zocht het landen uit waar de regels rond het dragen van een vlag niet zo strikt zijn."
"In Nederland bijvoorbeeld moet je een Nederlands bedrijf zijn om onder de Nederlandse vlag te mogen varen. In landen zoals Benin is dat niet zo. Op die manier kan een Russisch bedrijf zich bij klanten voordoen als een oliebedrijf uit Benin, en zo olie verkopen aan de normale prijs."
Bovendien verhult Rusland vaak de eigenaar van een bepaalde tanker door ingewikkelde bedrijfsconstructies op te stellen, vaak via lege vennootschappen in belastingparadijzen. En verzekeringspapieren worden dikwijls vervalst of via Russische bedrijven geregeld.
Doordat de schepen van die vloot zo oud zijn, vormen ze trouwens ook een milieurisico, zegt Rashundandan. In december van vorig jaar zorgden twee beschadigde Russische tankers nog voor een groot olielek op zee.
3. Waarom is het zo moeilijk om de schaduwvloot te stoppen?
"Veel van de schepen glippen door de mazen van het net en bereiken alsnog de Europese of internationale markt", vertelt Rashundandan. De Europese Commissie houdt daarom sinds juni 2024 een sanctielijst bij waar de gekende schaduwschepen op verschijnen. De schepen zouden zo sneller herkend moeten kunnen worden door de landen die ze ontvangen.
Bij ieder nieuw sanctiepakket wordt die lijst aangevuld. In het begin stonden er 10 schepen op de sanctielijst van de Commissie, vandaag zijn er dan meer dan 560.
Maar of die aanpak werkt? "Ze werkt, maar niet voldoende", stelt Rashundandan. "Doordat de handhaving van die sancties niet goed werkt.'"
Zo maakt het internationale zeerecht het in sommige wateren moeilijk voor landen om te weten of ze bepaalde schepen al dan niet mogen aanhouden. Er wordt bovendien niet altijd goed gecoördineerd tussen verschillende landen. Zo kunnen veel schaduwschepen onopgemerkt zaken blijven doen. "En veel Europese havenautoriteiten zijn niet altijd goed uitgerust om de schepen op te sporen."
En wanneer die schepen effectief worden aangehouden, leidt dat steeds vaker tot gespannen confrontaties. Bij een poging van de marine van Estland om een schip van de Russische schaduwvloot tegen te houden in mei van dit jaar, schond een gevechtsvliegtuig van Rusland het luchtruim van de NAVO.
In haar meest recente sanctiepakket tegen Rusland van september dit jaar, verstrengde de Europese Commissie nogmaals de aanpak van de schaduwvloot. Ze plaatste niet alleen extra schepen op de sanctielijst, maar nam ook specifieke eigenaars van oliebedrijven in het vizier met gerichte sancties. Het prijsplafond op Russische olie werd door de Unie ook opnieuw verlaagd.
4. Hebben westerse sancties voldoende effect?
"Rusland heeft in het begin veel afgezien door de sancties op olie-import", legt Rashunundan uit. Toen het prijsplafond op olie werd ingevoerd in juli 2024 daalde de inkomsten uit olieverkoop plots met 50 procent. Ook de sancties tegen de schaduwschepen zelf hebben wel degelijk een effect gehad, de volumes olie die door zulke schepen worden vervoerd, daalt.
Toch heeft Moskou een manier gevonden om de initiële klap op te vangen door meer olie aan andere landen te verkopen. "India, China en Turkije zijn nu de grootste importeurs van Russische olie en zij erkennen de Westerse sancties niet."
En Turkije verkoopt vaak geraffineerde olie door aan Europese landen. Olie die bewerkt is, verandert in Europa als het ware van eigenaar. De Turken voeren olie in vanuit Rusland, maar raffineren die tot benzine, kerosine of diesel en dat wordt dan Turkse benzine die onbeperkt naar Europa kan vloeien. "De Europese Unie heeft momenteel nog geen regels die dat verhinderen."
Bovendien importeren veel Europese landen ook nog steeds Russisch vloeibaar gas – en dat is voor Rusland ook een belangrijke inkomstenbron, hetzij minder groot dan olie. Tegen de aankoop van gas lopen bovendien geen sancties in Europa, al probeert de Commissie wel de invoer stop te zetten tegen 2027.
5. Waarom verbiedt Europa ook niet het gebruik van Russisch gas?
"Het ligt bij veel lidstaten gevoelig, want die zijn voor hun gas echt wel afhankelijk van Rusland." Maar, zegt Rashunundan, eigenlijk hebben Europese landen voldoende alternatieven.
"Europese landen kopen niet veel meer dan een tiende van hun gas aan in Rusland. De rest komt uit landen zoals de Verenigde Staten en Qatar", zegt hij.
"Maar ondertussen exporteert Rusland tot wel 50 procent van zijn gasproductie naar Europa. De Russen zijn dus veel afhankelijker van de Europese markt dan omgekeerd."
Wil de EU Rusland effectief pijn doen, gaat hij verder, dat moet het dus zorgen voor een strengere handhaving van de sancties én moet het ook alle import van Russisch gas stopzetten. "Dat doet Rusland veel meer pijn dan ons."
