Kleurrijk, 'vrouwelijk' kubisme van een pionier uit België: ontdek Marthe 'Tour' Donas in het KMSKA

Marthe Donas? “Ja, ze is wat uit de canon gevallen,” zegt curator Peter J.H. Pauwels, zoals zoveel vrouwelijke kunstenaars. Maar vergis je niet: deze Belgische kunstenares genoot veel respect in het internationale avant-gardemilieu, tussen de twee wereldoorlogen. 

“Binnen dat circuit draaide ze mee op topniveau. Haar werk werd tentoongesteld en gepubliceerd in de belangrijke tijdschriften van dat moment,” zegt curator Adriaan Gonnissen van het KMSKA. Als eerste Belgische artieste stond een tekening van haar op de cover van het Duitse kunstblad Der Sturm: een strakke, geometrische ‘Tango’.

Donas’ werk is herkenbaar. “Het is heel kleurrijk kubisme, maar wat haar onderscheidt van anderen is het enorme raffinement waarmee ze de verf behandelt. Fijngevoelig, met vrouwelijke charme. Haar kleurenpalet is soms heel krachtig, met blauwen en roden die botsen. In ander werk domineren roze of paars, een gevoel van parelmoer. Ja, als je hier rondkijkt in de zalen, zie je meteen: dàt is een Donas. Ze is er in geslaagd om herkenbaar te zijn,” zegt Gonnissen.

Waar kwam Marthe Donas vandaan en waar had ze het vak geleerd? Donas wordt in 1885 in Antwerpen geboren in een gegoede familie. Kunstenares was geen eerbaar beroep voor vader Donas, die haar na een maand weghaalt uit de Academie. Waarop Marthe de wijde wereld intrekt.

Eerst naar Dublin, waar ze in een glasramenatelier werkt. Na de Paasopstand van 1916 neemt de ze vlucht naar Parijs en vervolgens naar Nice. Daar zou het gaan gebeuren.

Aan de Azurenkust hebben zich baanbrekende kunstenaars gevestigd, en Marthe Donas komt in een vruchtbaar en inspirerend artistiek nest terecht. Haar leraar, professionele en amoureuze compagnon wordt Alexander Archipenko, geboren in Kiev. Donas laat zich door hem inspireren, maar ze gaat hem nooit kopiëren. Ze volgt haar eigen weg, ook na de breuk tussen beiden die een eind maakt aan de artistieke kruisbestuiving.

Van Archipenko zijn sculpturen te zien in het KMSKA, van klein tot monumentaal, met vaak langgerechte personages. Duidelijk kubistisch met gebroken vormen, maar tegelijk ook klassiek aandoend. De titel van de expo is “Betoverend modernisme”,  want hoe modern hun visie ook, voor Archipenko en Donas bleef elegantie belangrijk. 

Archipenko sluist de derde dimensie binnen in zijn ‘sculpto-schilderijen’, met reliëfelementen van metaal. Ook Donas plakt collages, maar dan met zijde, kant, schuurpapier. Een nieuwigheid is dat Marthe Donas “asymmetrische schilderijen maakt, met grillige, spannende vormen. Shaped paintings. Ze ontdekt een subgenre van de schilderkunst en is dus een pionier,” zegt curator Adriaan Gonnissen. 

Rond Donas hing een zweem van mysterie. Ze tekende haar werk eerst met 'Tour Donas', mogelijk geïnspireerd door de verzen van Apollinaire over de Tour Eiffel. 'Tour': een genderneutraal pseudoniem. Waarom? Adriaan Gonnissen legt uit: "Vrouwen werden gezien als kunstenaars die goed bloemen en portretten konden schilderen. Maar als ze zich waagden aan de bevrijde, krachtige, kubistische kunst, werden ze gewantrouwd."   

De kunstwereld was erg mannelijk. Verzamelaars en handelaars liepen niet warm om te investeren in een vrouwelijke kunstenaar, "die er toch mee zou ophouden als ze zou trouwen en kinderen krijgen". Maar anderzijds, benadrukt Gonnissen, was het pseudoniem ook een manier om te zeggen: niet mijn vrouwennaam staat in de kijker, maar wel mijn kunst. En dat had effect bij Donas; ze brak door als 'Tour' Donas. Later signeerde ze als Marthe Donas, M Donas of kort en krachtig: Donas.

Donas heeft goede internationale contacten met geestesgenoten. Na de Eerste Wereldoorlog blaast ze mee de kunstenaarsgroep ‘La section d’or’ nieuw leven in en toert met een reizende tentoonstelling in vele landen. 

“Dat is het verhaal van deze tentoonstelling. We proberen het grote netwerk dat ze had te reconstrueren. Destijds heeft Donas het gepresteerd om naast de grote namen van toen getoond te worden. Nu doen we dat opnieuw, om haar postuum nog een boost te geven. Ze houdt stand tussen alle anderen, als een enorm getalenteerde en gesofisticeerde kunstenares,” besluit Adriaan Gonnissen. In het KMSKA zijn schilderijen te zien van onder meer Mondriaan, Modigliani, Fernand Léger. Of kostuums van Natalia Gontsjarova voor de 'Ballets Russes' van Sergej Diaghilev.

Opvallend toch dat haar werken niet zo vaak te zien zijn in musea. Het MSK in Gent bracht een tiental jaren geleden een retrospectieve; in het Waals-Brabantse Ittre is er een klein, charmant Donas-museum in een voormalige kapel. De grote musea bezitten hoogstens enkele werken. De meeste schilderijen en tekeningen zitten in privéverzamelingen.

Curatoren Peter J.H. Pauwels en Adriaan Gonissen zijn erin geslaagd om een mooi ensemble bij elkaar te brengen, met enkele merkwaardige bruiklenen. Zoals het grote schilderij ‘De dans’ van Marthe Donas. “In 1923 gekocht door een museumdirecteur in Japan. Het is daar altijd gebleven, zat in het depot, men wist niet goed wat men ermee moest," zegt Pauwels. Na meer dan een eeuw schittert het wervelende werk als een blikvanger op deze rustig vormgegeven tentoonstelling.