Gevangenisdirecteurs dreigen met drastische acties tegen overbevolking: voor iedere nieuwe gevangene 2 gedetineerden vrijlaten 

Het is ongezien: alle Belgische gevangenisdirecteurs onderschrijven een brief (pdf) en voeren collectief actie. De toon van die brief is er een van verontwaardiging. Noem het een cri de cœur. Zelf zeggen ze dat "de gevangenisdirecteurs van België zich in wanhoop verenigd hebben". 

Nadat een aantal directeurs in juli al eens een soortgelijke brief hadden geschreven over de overvolle gevangenissen, zien ze de toestand in hun inrichtingen er alleen maar op achteruitgaan. Ze hekelen het gebrek aan politieke daadkracht.

"Die onhoudbare situatie in de gevangenissen… Wat is daarmee gebeurd? Wie heeft in de Wetstraat die noodkreet eigenlijk gehoord als een kreet over een noodsituatie in het hier en nu?", vragen de gevangenisdirecteurs zich hardop af.

De noodwet waarover ze schrijven, werd begin augustus ingevoerd. Maar die bracht weinig soelaas, integendeel, zo stellen de gevangenisdirecteurs vast.

"Deze week werd een nieuw record gebroken", zo schrijven ze in hun pamflet. "De kaap van 13.000 gedetineerden is genomen, 326 burgers slapen op de grond in Belgische cellen. (Dat laatste cijfer was maandag al opgelopen tot 353, red.). Publieke reactie uit het politieke spectrum van dieprood naar donkerblauw? Nul!"

De gevangenisdirecteurs vinden dat er een politieke sense of urgency nodig is en "dat er nu moet gehandeld worden". Het is niet helemaal duidelijk wie er dan precies moet handelen, er wordt gesproken in termen van "de politiek", maar zeker de minister van Justitie moet zich wel aangesproken voelen. 

Evenmin is het duidelijk hoe het begrip "nu" moet worden geïnterpreteerd. De directeurs stellen geen termijn voorop. En het blijft dus af te wachten wanneer hun geduld op is en ze zelf tot actie zullen overgaan. Want de kans dat "de politiek" hen geeft wat ze vragen, lijkt erg klein. 

De gevangenisdirecteurs dreigen met 2 concrete acties. De eerste eis is het opleggen van quota, een maximumcapaciteit voor gevangenissen. Dat zou in 2 fases verlopen. In een eerste fase moeten er 2 gedetineerden vrijgelaten worden per nieuwe gedetineerde die binnenkomt. Deze fase zou blijven duren tot er geen gevangenen meer noodgedwongen op de grond moeten slapen.  

Zodra er geen grondslapers meer zijn, start de tweede fase en geldt het principe dat één gedetineerde moet vertrekken per nieuwe gedetineerde die wordt binnengebracht. 

De tweede actie heeft betrekking op de financiële middelen. De directeurs eisen dat de middelen aangepast worden aan de realiteit, niet de theoretische capaciteit. Concreet willen ze dat de middelen dus verhoogd worden a rato van 11.000 gedetineerden naar 13.000 gedetineerden.  

Ze benadrukken dat het slechts gaat om noodeisen en beseffen dat dit geen structurele oplossingen biedt voor een probleem waarmee het gevangeniswezen al decennia worstelt. Met deze maatregel willen ze een "dijkbreuk" voorkomen, schrijven de gevangenisdirecteurs in hun pamflet.

Die laatste kwestie kan ook de gevangenisdirecteurs zelf voor de voeten worden geworpen. Als gevangenisdirecteur zijn ze verplicht iemand op te nemen die ofwel gearresteerd is (door een onderzoeksrechter) ofwel veroordeeld is (door een rechtbank). Met deze actie lijkt het erop dat ze die opnameplicht naast zich neerleggen.

De vraag is dan ook wie juridisch verantwoordelijk is als er gevangenen zouden worden vrijgelaten. Bovendien is het niet duidelijk hoe dat principe van "één in, één uit" precies zal worden toegepast. Wie zal bepalen wie er moet worden vrijgelaten? En zal dat ook niet leiden tot reactie bij andere gedetineerden die zich misschien gepasseerd voelen?

Bovendien riep bijvoorbeeld de Brusselse procureur Julien Moinil recent nog op om de zogenoemde "narcotraficanten" strenger te bestraffen.

Het valt af te wachten hoe het openbaar ministerie, dat in principe verantwoordelijk is voor de strafuitvoering, zal reageren op de aangekondigde acties.

Hetzelfde kan men zich afvragen over de magistraten. Wat bijvoorbeeld met de onderzoeksrechters die iemand aanhouden? Zullen zij aanvaarden dat die beslissing onuitgevoerd blijft? Idem voor de magistraten die zetelen in strafuitvoeringsrechtbanken.

De gevangenisdirecteurs beseffen dat er nog veel moet worden uitgeklaard, maar ze hopen vooral dat hun noodkreet wordt gehoord. 

Mathilde Steenbergen, de directeur-generaal van het gevangeniswezen, is vanmiddag toch met een verklaring gekomen, nadat ze eerst had laten verstaan niet te willen reageren op de actie van haar directeurs. Ze noemt de situatie in de gevangenissen "onhoudbaar". 

"Ondanks de vijf stappen die eerder gelanceerd werden om de overbevolking aan te pakken, zien we dat de genomen noodmaatregelen onvoldoende effect hebben: het aantal grondslapers daalt niet en de druk op personeel en gedetineerden blijft toenemen."

Ze benadrukt dat de inspanningen van minister Verlinden worden gewaardeerd, maar onvoldoende resultaat brengen. "Toch moeten wij vaststellen dat de acute nood vandaag niet wordt ingedijkt. Daarom vragen wij met aandrang om extra noodmaatregelen en bijkomende middelen. Alleen zo kunnen wij de overbevolking tijdelijk opvangen in afwachting van structurele hervormingen."

Ook op langere termijn is er actie - en een fundamentele koerswijziging - nodig. "Overbevolking is immers geen probleem dat enkel het gevangeniswezen treft: dit gaat het hele justitiële systeem te boven en vraagt om gedeelde verantwoordelijkheid."

Het gevangeniswezen vraagt dan ook steun om het systeem overeind te houden. "Wij zijn fiere ambtenaren die hun werk willen doen in aanvaardbare en veilige omstandigheden, zodat wij onze maatschappelijke opdracht kunnen waarmaken: bijdragen aan de veiligheid van onze samenleving. Dit is geen gewone vraag meer. Dit is een noodkreet."

Morgen, donderdag, zullen alle directies en aanwezig personeel in alle Belgische gevangenissen, ’s middags van 13 uur tot 14.30 uur voor de gevangenispoorten staan om hun woorden kracht bij te zetten. De actie krijgt ook de steun van de vakbonden die het een "humanitaire crisis" noemt.