Zijn er nu meer steekpartijen dan vroeger? "Een mes op zak geeft jongeren een vals gevoel van veiligheid"

Een ruzie tussen jongeren over een vape. Het was dit weekend in Mol de banale aanleiding voor een dramatische steekpartij. Een jongen van 18 kwam om het leven, een 17-jarige raakte gewond. De opgepakte verdachten zijn nog jonger: 15 en 16 jaar oud.

Nog dit weekend werd in Roeselare een vrouw neergestoken door haar partner. En in Schaarbeek raakte afgelopen donderdag een politie-inspecteur gewond die tussenbeide kwam in een vechtpartij. Heel verschillende incidenten, maar er werd wel telkens een mes gebruikt. 

"Naar mijn aanvoelen is er een tendens dat er sneller messen bovengehaald worden", zegt burgemeester van Mol Wim Caeyers (CD&V). "Het zijn ook echt wel piepjonge verdachten. Dat is een heel zorgwekkende evolutie en dat beangstigt ons wel enorm."

Maar klopt dat aanvoelen? Een blik op de criminaliteitsstatistieken van de federale politie leert dat de cijfers van het aantal steekpartijen de laatste jaren eerder stabiel zijn, met een negatieve uitschieter in 2022, en opnieuw een daling daarna. Als we kijken naar de langere termijn is er sinds 2000 wel een duidelijke stijging te zien. 

Het laatste volledige jaar in de statistieken is 2023, toen waren er 707 incidenten. De cijfers voor 2024 zijn nog niet volledig, maar liggen in dezelfde lijn. In het Brussels Gewest zijn er verhoudingsgewijs de meeste steekpartijen.

Wat we nog leren uit de cijfers voor 2023: in de zaken met minstens 1 geïdentificeerde verdachte gaat dat in ongeveer 10 procent van de gevallen om minderjarigen. Het aantal incidenten met tieners is dus beperkt. De overgrote meerderheid van de verdachten, zo'n 90 procent, zijn mannen. 

"Statistieken zijn zeer nuttig en belangrijk, maar ze zijn natuurlijk maar een deel van het verhaal", vertelt Annelies Pauwels, onderzoeker bij het Vlaams Vredesinstituut. "Het is ook belangrijk om te kijken naar de context erachter."

Het instituut heeft daarom een bevraging gedaan bij politiechefs in de Vlaamse en Brusselse politiezones. "Wij merken vanuit hun inzichten dat zij toch wel het gevoel hebben dat er een stijging is van steekwapengebruik in het kader van jongerengeweld. Zij merken dat jongeren vaker messen op zak hebben. "

"Maar is er effectief een stijging? Of is dat een gevoel dat we hebben?", vraagt ook Pauwels zich af. "Het gevoel van onveiligheid is zeker iets wat meespeelt. We zijn in de laatste decennia intoleranter geworden voor geweld, waarbij zware incidenten natuurlijk extra hard gaan opvallen. Dat is ook een zeer belangrijk aspect."

"Wij staan een heel aantal jongeren bij en we merken dat het aantal mesincidenten gestegen is", merkt advocate Chantal Van den Bosch op. "Vroeger gingen jongeren als er een probleem was met elkaar op de vuist. Wat natuurlijk ook niet goed is, maar nu hebben ze vaak een mes op zak. Met als gevolg dat een discussie heel zware gevolgen kan hebben."

"Ik denk dat het te maken heeft met een vals gevoel van veiligheid dat men probeert te creëren", gaat ze verder. "Ze denken dat een mes anderen zal afschrikken, en het misschien niet zal escaleren. Maar het heeft juist het tegenovergestelde effect."

Andere redenen die experts aanhalen waarom jongeren wapens op zak hebben: status, stoer overkomen en de invloed van sociale media, waar beelden van vechtpartijen -al dan niet met messen- druk gedeeld worden.

"Heel veel van die agressie-incidenten gebeuren door mensen die drempelverlagende middelen hebben genomen, alcohol of drugs dus", vult jeugdcriminoloog Johan Deklerck (KU Leuven) aan. "En we hebben te maken met jongeren. Daar zit de hele problematiek bij van de adolescentie en de puberteit. Pubers zijn nu eenmaal impulsief."

Niet elke expert die we spreken, heeft hetzelfde aanvoelen. "Hier op de jeugdrechtbank in Antwerpen merk ik dat voorlopig niet", zegt jeugdrechter Michiel Steel. "Dat is een tijdje wel zo geweest in verband met de 'drillrapbendes'. Dat fenomeen is 1,5 à 2 jaar geleden hevig gepiekt en daarna gelukkig gaan liggen."

De jeugdrechter ziet wel zaken van steekpartijen en zware vechtpartijen, "maar het is niet zo dat hier wekelijks iemand voorgeleid wordt die een mes heeft bovengehaald".

In de bevraging van het Vlaams Vredesinstituut vermelden politiechefs dat ze zien dat Afghaanse jongeren vaker een wapen dragen, omdat ze zich kwetsbaar zouden voelen. Jeugdrechter Steel merkt dat ook in de rechtbank. 

Hoeveel verdachten de Belgische nationaliteit hadden, staat niet in de politiecijfers. Uit cijfers die N-VA-kamerlid Sophie De Wit heeft opgevraagd deze zomer blijkt dat er in 2023 149 niet-Belgen waren op 373 geregistreerde verdachten, goed voor 40 procent.

Achter de banale aanleiding voor het geweld zit vaak groepsdruk en een drang om zich te bewijzen. "We zien dat uitspraken op sociale media heel erg opgeklopt worden, waar dan letterlijk hulp wordt ingeroepen en bij wijze van spreken een soort strafexpedities worden georganiseerd", vertelt de jeugdrechter.

"Als je doorvraagt naar de redenen voor hun daden, merk je dat ze ook wel beseffen dat het vaak nergens op slaat."