Horen, zien en niet zwijgen: waarom VRT NWS naar het WK wielrennen in Rwanda ging

Op een boekenkast staat mijn allereerste souvenir uit Rwanda, na mijn eerste vrijwilligerswerk daar, in 1993. Een rijtje gorilla's, de Rwandese versie van de aapjes van horen, zien en zwijgen. Ze zijn een goede metafoor om enkele gedachten op een rijtje te zetten. Rwanda is al, sinds ik het ken, een land waar veel wordt verborgen gehouden door het regime en door de inwoners zelf.

Als je in zo'n land een WK wielrennen organiseert, dan kan je je daar als organisator, wielrenner of sportcommentator wel eens in vergissen. Zelfs voor mij blijft het na zovele jaren moeilijk om de werkelijkheid bloot te leggen. Maar ik kreeg de kans om naar daar te mogen afreizen om te horen en te zien, en daarom zwijg ik niet. 

Een groepje jonge kerels staat te kletsen aan een pompstation op zo'n 15 kilometer van het centrum van Kigali. Wanneer ik vraag wie hun Rwandese favoriet is voor het WK, staren ze me verbaasd aan. Ik dring aan. "Remco Evenepoel, wie is dat?" en nog meer stilte. Een andere jongeman, die melk vervoert op zijn fiets, papegaait het officiële discours na: "Het is een eer voor mijn land om het kampioenschap te organiseren." Een riedeltje dat op alle radiostations te horen is en in het officiële discours van president Kagame en zijn regerende partij, het Rwandees Patriottisch Front, dat al sinds 1994 aan de macht is.  

Een land mag best uitpakken met een primeur, het eerste WK Wielrennen op Afrikaanse bodem in dit geval. Vorig jaar mocht ik de Olympische Spelen in Parijs van dichtbij meemaken. Ook daar spatte het patriottisme er vanaf. Maar op de flanken van de heuvels in Kigali hoorde ik vooral het opzwepende lawaai van de traditionele drums, van wielergekte was weinig sprake. De jonge kerels die we hoorden aan de rand van de stad, hadden geen tijd voor het WK. Ze moesten werken met hun fiets om 's avonds iets te kunnen eten. 

Voor en tijdens de reis ben ik blijven hengelen naar een interview met woordvoerders of verantwoordelijken van de UCI, de internationale wielerunie. Maar ik kreeg geen antwoord. Ook het Rwandese ministerie voor Sport gaf niet thuis voor een interview met minister Nelly Mukazayire. Haar had ik ook graag een paar vragen gesteld als voormalig vice-CEO van de zeer belangrijke Rwanda Development Board, het agentschap dat de grote investeringen regelt in toerisme, sport en infrastructuur. Tenslotte wou ook de Belgische mede-organisator van het kampioenschap, Golazo, geen commentaar geven. Spijtig. 

Als overheden en betrokken instanties weigeren om hun versie van de feiten te geven, dan gaat er bij mij een alarmsignaal af. Als je niets te verbergen hebt, waarom zou je dan zwijgen en je mening niet delen? Door die houding aan te nemen, ontnemen de protagonisten zichzelf de kans op een wederwoord én op genuanceerde berichtgeving. Een overheid die aan de wereld wil tonen dat het een groot sportevent kan organiseren - zeker wel - is er niet bij gebaat om zich van diezelfde wereld af te sluiten. 

Terwijl de wielrenners op het afgesloten parcours oefenden, gingen we zelf slalommen om alle wegversperringen heen. We reden de vele heuvels op en af van de stad die voor mij in de loop van de voorbije jaren onherkenbaar modern is geworden. 

Ook de sportkijkers zagen op de camera- en helikopterbeelden wat het land hen wou tonen: het Singapore van Afrika. Propere straten zonder stof, plastic of ander afval. Bouwwerven en affiches van luxueuze hotels en flatgebouwen. Sociale wijken die de plaats hebben ingenomen van de vroegere sloppenwijken. Af en toe beelden van het Kivumeer, thee- en rijstvelden, tweevaksbanen en herdenkingsmonumenten van de volkenmoord in 1994.

We reden ook verder weg van de grote show, weg van het zicht dat commentatoren, wielerploegen en toeristen mee naar huis zullen nemen. We reden naar het zuiden, naar het dorp Mugogwe. Daar zagen we vrouwen die een ondervoed kind hadden gehad en nu hun ervaring deelden aan andere vrouwen in een zelfhulpgroep. Is het niet vreemd dat de Rwandese overheid uitpakt met basisgezondheidszorg en medische referentieziekenhuizen voor buitenlandse patiënten, terwijl er nog ondervoeding voorkomt in het land?

Toen we vertrokken op de luchthaven van Brussel, mocht mijn collega Stijn Vercruysse niet mee. De Rwandese overheid verbood hem om het land te betreden. Uitleg kwam er niet, maar het zou te maken hebben met de kritische reportages die hij maakte toen hij begin dit jaar in Bukavu was, over de grens met de Democratische Republiek Congo. Gebied dat intussen volledig in handen is van de M23-rebellen en hun politieke arm AFC. Rwanda steunt volgens VN-rapporten de rebellen en heeft zelf militairen op het terrein. 

Het was dan ook een bevreemdende ervaring om het conflict aan de andere kant van de grens niet te kunnen gaan bekijken. Nu was er feest aan het oosten van de grens, en bleef de ellende aan de andere kant, in Congo, onzichtbaar voor de buitenwereld.  

De Rwandezen zijn van nature erg gesloten. Ze leven in een klein, ingesloten land, waar machtspatronen snel kunnen kantelen en daarom houden ze zich gedeisd. België, dat Rwanda overnam na de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog, koos eerst de kant van de Tutsi's, dan weer voor de Hutu's. Er waren opeenvolgende etnische massamoorden, er waren burgeroorlogen, er waren vluchtelingen en zelfs een volkenmoord waarbij 1 miljoen mensen werden vermoord.

Sinds president Paul Kagame het land innam in dat jaar 1994, heeft hij het heropgebouwd. Met opmerkelijk goede resultaten, zeker op het vlak van corruptie-bestrijding, sociale welvaart en veiligheid. Maar de bevolking moet wel zwijgen en wie zijn nek uitsteekt, wordt vervolgd of moet vluchten.  

Ook de wielerbond, de ploegen, de organisatoren, de UCI, hebben gezwegen. Ze kenden de politieke achtergrond in Rwanda en toch zwegen ze. Dat is hun recht, maar het is wel hypocriet, omdat mensenrechten universeel zijn. Als Rusland sancties krijgt opgelegd en Russische atleten niet mochten deelnemen aan de Olympische Spelen omdat hun land buurland Oekraïne is binnengevallen, dan moet dat ook gelden voor Rwanda, dat het oosten van Congo is binnengevallen. Argumenten over historische grenzen gaan niet op. Afrikaanse landen hebben er zichzelf toe verbonden om de grenzen van na de dekolonisatie te respecteren.  

Wij hebben ervoor gekozen om niet te zwijgen en de complexe werkelijkheid in Rwanda te belichten. Vanuit Rwanda en vanuit België. Dat is onze taak als journalist. Niet vooringenomen, maar nieuwsgierig. Niet negatief of verbloemend, maar genuanceerd. Want een topsport als wielrennen is prachtig om naar te kijken, zeker in het fantastische land Rwanda. Maar hoewel de UCI dat ontkent, is het me ook deze reis weer duidelijk geworden: sport is politiek.