Drie miljoen Moldaviërs naar de stembus: VRT NWS op pad in een land waar Rusland alles inzet om de Europese koers te stoppen

Het regeringsgebouw in Chisinau vat Moldavië's dilemma samen in beton en staal. Het massieve blok uit 1964 ademt pure Sovjetsfeer, maar aan de gevel wappert een metershoge Europese vlag naast de nationale driekleur. Verleden versus toekomst, in één beeld. Of zo lijkt het toch.

De inwoners van hoofdstad Chisinau bereiden zich voor op een cruciale stembusgang. Zondag trekken zo’n 2 miljoen stemgerechtigden naar de stembus om de toekomst van hun land te bepalen. De vraag die boven alles uittorent: behoudt de regerende pro-Europese Partij van Actie en Solidariteit (PAS) van president Maia Sandu haar meerderheid in het parlement?

Peilingen suggereren van niet. Geen enkele partij of coalitie lijkt een absolute meerderheid te kunnen behalen - een scenario dat het land in maandenlange onderhandelingen kan storten.

De grootste uitdager is het Patriottisch Blok, een in juli gevormde pro-Russische coalitie onder leiding van ex-president Igor Dodon. Het blok bundelt verschillende partijen met nauwe banden met Moskou, waaronder Dodon's eigen Socialistische Partij. De cijfers spreken boekdelen: het Patriottisch Blok staat op 33,4 procent, PAS volgt op 31,6 procent. Een nipte voorsprong die de onzekerheid van deze verkiezingen onderstreept.

Het is rustig in de straten van de hoofdstad. De nazomerse zon schijnt fel en trekt bewoners van de stad richting de centrale bazaar. Viacheslav, een man van in de veertig, vertelt –  in het Frans: "Natuurlijk gaan we stemmen. Ik woon in Parijs. Daar verdien ik mijn kost in de bouw. Heel mijn geboortedorp is in Frankrijk. Voor de Moldaviërs in het buitenland is het duidelijk: wij steunen de partij van Maia Sandu, de presidente, en haar pro-Europese koers."

Viacheslav vertegenwoordigt een beslissend stemmenblok. Bijna tien procent van alle kiezers stemt vanuit het buitenland - en die diaspora kiest traditioneel massaal voor Europa. In een race waarin de peilingen slechts drie procentpunten verschil tonen, kunnen deze stemmen uit het buitenland de doorslag geven.

Binnen Moldavië zelf liggen de kaarten anders. Hoofdstad Chisinau, waar meer jongeren en universitair geschoolden wonen, neigt naar president Sandu. Maar zodra je de stad verlaat, richting platteland en zuidelijke regio's, wint het Patriottisch Blok terrein. Daar valt de boodschap over traditionele waarden en economische banden met Rusland in vruchtbare aarde.

Die verdeling wordt nog versterkt door een intensieve campagne van desinformatie. Moldavische autoriteiten hebben de afgelopen maanden herhaaldelijk gewaarschuwd voor grootschalige Russische inmenging in het verkiezingsproces. Van nepnieuws op sociale media tot directe financiering van oppositiepartijen: Moskou lijkt vastbesloten om de pro-Europese koers van het land een halt toe te roepen.

De Russische dreiging is ook fysiek aanwezig. In Transnistrië, de afvallige regio aan de grens met Oekraïne, staan nog altijd zo'n 1.500 Russische troepen gestationeerd. Dit zelfverklaarde 'land' – door de internationale gemeenschap niet erkend – vormt al sinds de jaren 90 een pro-Russische wig in het hart van Moldavië. Inwoners van Transnistrië kunnen wel stemmen, maar slechts in twaalf speciale stembureaus onder controle van Chisinau.

In de zuidelijke regio Gagaoezië is het pro-Russisch sentiment al even onmiskenbaar. Of liever: de haat jegens Europa, en de personificatie in de vorm van Maia Sandu. Dat blijkt uit nagenoeg alle gesprekken die we er voeren.

Die anti-Europese houding werd vorig jaar oktober pijnlijk duidelijk tijdens het referendum over EU-lidmaatschap. Terwijl heel Moldavië nipt 'ja' stemde (50,5 procent), verwierp Gagaoezië Europa met een verpletterende meerderheid: 95 procent stemde tegen. Een recordscore die zelfs het pro-Russische Transnistrië in de schaduw stelde. Daar stemde nog altijd een derde vóór Europa.

Tussen de wijngaarden en uitgestrekte watermeloenvelden ontmoeten we Michael, door iedereen 'Misha' genoemd. De 75-jarige wijnboer leidt ons naar zijn kantoortje, waar hij net wakker wordt van een middagdutje. De wijnmakerij waar hij werkt is in verval, faillissement dreigt. De prijzen voor gas en elektriciteit zijn door het dak gegaan, zegt hij boos.

"Maia Sandu is maffia! Ze steelt, met de steun van Europa", briest hij. Wat volgt is een tirade: "De mensen die hier, in Gagaoezië, onze belangen verdedigen, worden opgepakt. Er is geen justitie meer. Schandalig!"

Daarmee verwijst hij naar de arrestatie van Jevgenia Goetsoel, gouverneur van Gagaoezië. Goetsoel, een uitgesproken pro-Russische politica, werd in augustus opgepakt en veroordeeld tot zeven jaar cel omdat ze geld uit Moskou naar een politieke beweging zou hebben doorgesluisd. Voor velen in deze streek is ze echter een symboolfiguur – en haar straf het bewijs dat Chisinau Gagaoezië monddood wil maken.

Ook de oorlog in buurland Oekraïne spookt door Misha's gedachten. Het kleine en arme land ving bij aanvang van de grootschalige oorlog zo'n anderhalf miljoen vluchtelingen op. Vandaag blijven er nog zo'n honderdduizend in Moldavië, en ook dat polariseert de bewoners. "Wat in Oekraïne gebeurt, is verschrikkelijk. Met Sandu wacht ons hetzelfde lot. Alleen God kan Moldavië nog redden."

In Comrat, hoofdstad van Gagaoezië, klinkt een andere toon. Leiciu Cheorghi, vicevoorzitter van het regionale parlement en voormalig procureur, ontvangt ons in zijn kantoor. De man heeft een omstreden verleden, maar presenteert zich als gematigde stem. "Onze jongeren studeren in Europa. Mijn eigen dochter doet Europese rechten in Maastricht. Mensen hier zijn niet anti-Europa - ze willen gewoon vrede," zegt hij, doelend op de oorlog in buurland Oekraïne.

Toch voelt ook Cheorghi zich genegeerd door de centrale regering. "Chisinau marginaliseert ons systematisch", klaagt hij. "Europa investeert wel: beurzen, subsidies. Daar zijn we dankbaar voor, maar mensen hier stemmen niet met hun portemonnee. Ze stemmen met hun hart." Zijn beschuldiging is zwaar: de regering in Chisinau zou de autonomie van Gagaoezië stap voor stap afbreken.

Cheorghi verpakt zijn grieven in politieke retoriek, Misha brult ze eruit. Maar beide mannen delen dezelfde overtuiging: Gagaoezië wordt bewust aan de kant geschoven door Chisinau.

Even verderop ontmoeten we een man die de zaken radicaal anders ziet. In een bescheiden redactie in Comrat ontvangt journalist Mihail Sirkeli ons. Hij leidt Nokta.md, een van de weinige onafhankelijke media in de regio, en is een uitgesproken criticus van de lokale machthebbers.

"Wat je hier ziet, is geen toeval", zegt hij stellig. "Gagaoezië is ontstaan vanuit een gemeenschap die de onafhankelijkheid van Moldavië nooit echt heeft gesteund. Velen verlangen nog altijd naar de Sovjettijd, toen dit gebied gewoon deel uitmaakte van het Russische rijk. Die nostalgie maakt de bevolking vatbaar voor propaganda."

Gagaoezië heeft een eigen taal en identiteit - het Gagaoezisch behoort tot de Turkse taalfamilie - maar die staat onder druk. In de praktijk spreken de meeste inwoners Russisch, niet Moldavisch of Roemeens. "Onze eigenheid wordt langzaam weggevaagd", zegt Sirkeli. "Russische cultuur domineert, onze scholen gebruiken Russische leerboeken. Moskou presenteert zich als beschermer van minderheden, maar ondermijnt juist onze authentieke identiteit."

Volgens de journalist is de haat tegen president Sandu zorgvuldig gecultiveerd. "Vijf jaar lang heeft Russische media haar belachelijk gemaakt: ze zou te Europees zijn, te Roemeens, te vrouwelijk. Het gaat niet om rationele argumenten, maar om instincten die doelbewust worden bespeeld."

Hij ziet dagelijks hoe diep de invloed van Moskou reikt. "Rusland financiert lokale structuren", aldus de journalist, "en betaalt inwoners om loyaal te blijven". "Geen steekpenningen om een stem te kopen, maar een maandelijks loon in een hybride oorlog. Zolang Europa geen steviger antwoord biedt, blijft Rusland de geesten hier vormen."

Op de vraag of Europese steun dan zin heeft, reageert hij fel: "Absoluut. Europa investeert in scholen, wegen, landbouw. Maar het moet zich ook leren verdedigen tegen propaganda. Als Europa zich terugtrekt, krijgt Moskou vrij spel, en dan staat Rusland niet alleen aan de grens met Oekraïne, maar ook hier, in het zuiden van Moldavië."