EU-plan voor Russische tegoeden bedreigt Belgische begroting met extra gat van 1,3 miljard euro

Enkele dagen na de Russische invasie van Oekraïne in 2022, keurde de Europese Unie een verregaande sanctie tegen Rusland goed. Tegoeden van de Russische Centrale Bank op rekeningen in Europese Unie werden bevroren. Het grootste bedrag staat sindsdien geblokkeerd bij het Belgische bedrijf Euroclear, dat een belangrijke rol speelt in de financiële wereld.

De meeste geblokkeerde tegoeden hebben intussen hun vervaltermijn bereikt, en zijn omgezet in cash geld. Maar ook die cash mag Euroclear niet uitbetalen, als gevolg van de Europese sanctie. Volgens de laatste gegevens van Euroclear staat er daardoor intussen 194 miljard euro bevroren Russisch geld op de balans van Euroclear. 

Euroclear belegt die berg geld op een (naar eigen zeggen) voorzichtige manier. Dit leverde het bedrijf in de eerste helft van dit jaar al 2.7 miljard euro aan intresten op. Voor het hele jaar stevent Euroclear zo af op een opbrengst (uit Russisch geld) van 5,4 miljard euro.

Op zijn winst betaalt Euroclear in België 25 procent vennootschapsbelasting. De Belgische fiscus kan dit jaar dus rekenen op een belastingopbrengst van 1,3 miljard euro. Dat bedrag gebruikt onze regering voor steun aan Oekraïne. Ook voor de komende jaren rekent de federale regering op een gelijkaardig bedrag. 

Op 10 september stelde Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in haar beleidsverklaring in het Europees Parlement voor om de Russische cash te gebruiken voor een nieuwe herstellening (“reparations loan”) aan Oekraïne.  

Hoe die lening er precies zal uitzien, is nog niet duidelijk. De Europese Commissie heeft het voorstel nog niet op papier gezet, maar er is wel druk overleg over bezig.

Het voorstel zou wel als gevolg hebben dat Euroclear niet meer over de berg cash geld zal beschikken, en dat die dus ook geen winst meer zal opleveren waarvan vervolgens 25 procent (via de vennootschapsbelasting) in de Belgische schatkist terechtkomt. 

Dat geld gebruikt de regering om Oekraïne te steunen. Daarom valt die 1,3 miljard euro onder de militaire uitgaven. Het bedrag is belangrijk om defensiebudget naar 2 procent van het bbp op te trekken. Het is een essentieel onderdeel van de financiering van de hogere defensie-uitgaven de komende jaren. Het ziet er naar uit dat de regering op zoek zal moeten gaan naar andere manieren om het defensiebudget te spijzen. 

Oekraïne en verschillende Europese regeringen pleiten er al langer voor om de Russische tegoeden te gebruiken om Oekraïne te helpen. Dat deed de adjunct-kabinetschef van de Oekraïense president Zelensky (Iryna Moedra) in april nog, in een interview met VRTNWS.

Tot nu toe worden niet de tegoeden (of de cash) zelf gebruikt om Oekraïne te steunen. De winst die Euroclear boekt (na afhouding van de Belgische vennootschapsbelasting) wordt wel afgeroomd door de EU, en doorgesluisd naar Oekraïne. Maar aan de tegoeden en de cash zelf werd tot nu toe niet geraakt. 

België heeft zich tot nu toe altijd verzet tegen het “confisqueren” van de Russische tegoeden zelf. Rusland zou dit als een oorlogsdaad beschouwen, waarschuwde Bart De Wever. Dat herhaalde hij gisteren nog eens: "Poetin zijn geld nemen en de risico's bij ons laten. Dat gaat niet gebeuren, laat mij daar heel duidelijk over zijn. It ain't gonna happen, das wird niemals passieren". Ook de Nationale Bank, die toezicht houdt op Euroclear als financiële instelling, is geen voorstander, en de Europese Centrale Bank evenmin.

De eurozone zou het vertrouwen van de rest van de wereld kunnen verliezen, wanneer er aan “souvereine” reserves van een land geraakt wordt. Om dezelfde reden waren Duitsland en Frankrijk tegen de inbeslagname van Russische tegoeden. De discussie leek daarmee gesloten. 

De Europese Commissie maakt zich nu echter sterk dat ze voor deze bezwaren een oplossing heeft gevonden.  De Russische cash bij Euroclear zou volgens de Commissie wel weggehaald kunnen worden bij Euroclear, en aan Oekraïne geleend worden.

Maar in ruil zou Rusland wel een claim behouden op nieuwe “euro-obligaties” voor hetzelfde bedrag. Dat is waardepapier (zonder interest) dat Rusland dan pas na het beëindigen van de oorlog en de opheffing van de sancties zou kunnen verzilveren, op voorwaarde dat Rusland aan Oekraïne een vergoeding betaalt voor de aangerichte oorlogsschade. Pas wanneer Rusland zulke “herstelbetalingen” doet aan Oekraïne, zou Oekraïne dan de geleende bevroren Russische cash moeten terugbetalen aan Europa. 

De constructie is zo ingewikkeld, dat zelfs Christine Lagarde, de voorzitter van de Europese Centrale Bank even aan Europees commissaris Valdis Dombrovskis moest vragen of ze het wel goed begrepen had. 

Waarom duikt deze piste nu op? Omdat Oekraïne geld nodig heeft om het land draaiende te kunnen houden zolang de oorlog voortduurt. Nu al gaat ruim 30 procent van de Oekraïense begroting naar oorlogsuitgaven. Om andere uitgaven (onderwijs, ziekenhuizen, politie, …) te kunnen blijven betalen is Westerse steun nodig. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) denkt dat het tot eind 2027 om een extra bedrag van 55 miljard euro gaat, schreef het agentschap Bloomberg . 

De Oekraïense president Zelensky besprak het met de IMF-topvrouw Georgieva in New York, in de marge van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Ze bespraken er ook hoe de Russische tegoeden zouden kunnen worden ingezet, zei Zelensky achteraf op X. 

Gisteren maakte de Duitse bondskanslier Friedrich Merz een opvallende bocht. Toen premier Bart De Wever (N-VA) eind augustus in Berlijn bij Merz op bezoek was, zei Merz op de persconferentie na afloop nog dat hij tegen het confisqueren van de Russische tegoeden was, net zoals De Wever. Maar in een opiniestuk in de Britse zakenkrant Financial Times gisteren gaf hij zijn volle steun aan het nieuwe plan. 

Hij plakte er meteen ook een bedrag op: 140 miljard euro zou zo aan Oekraïne geleend kunnen worden. Opvallend: Merz wil dat het geld alleen mag dienen om Oekraïne militair te versterken, en niet om Oekraïne financieel overeind te houden. Hij hoopt dat alle EU-landen zich erachter scharen, en dat anders een groep van landen het plan uitvoert. Ook de timing van Merz is strak: volgende week bespreken op een Europese top in Kopenhagen, en eind oktober definitief goedkeuren op een top in Brussel. 

Als OekraÏne inderdaad “maar” 55 miljard euro nodig heeft, kan dit betekenen dat niet alle Russische cash bij Euroclear hoeft weggehaald te worden, en dat de Belgische schatkist niet de volledige belastingopbrengst van 1,3 miljard in rook ziet opgaan.  Gaat het om 140 miljard, dan is de budgetaire tegenvaller groter.

Een en ander moet de komende weken duidelijker worden. Er blijven nog veel andere vraagtekens. België, als thuisland van Euroclear, wil niet als enige garant staan voor de grote risico’s die het bedrijf loopt. Willen alle andere EU-landen (Hongarije bijvoorbeeld) dit risico delen? Willen G7-landen zoals de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk dat ook? 

In een officiële reactie laat Euroclear weten dat het uitkijkt naar verdere informatie over het voorstel, maar Euroclear waarschuwt ook: Het is noodzakelijk dat bij elke maatregel of overeenkomst het vertrouwen in de internationale financiële markten behouden blijft. Rechtszekerheid en rechtsorde, waaronder de beginselen van soevereine immuniteit en bescherming van eigendomsrechten, vormen de fundamenten van de wereldeconomieën en moeten gewaarborgd blijven. We zijn ook van mening dat eventuele bijkomende risico’s voor Euroclear op een adequate manier moeten worden ingeperkt.

Rusland sprak, bij monde van voormalig president Medvedev , al dreigende taal: we gaan achter elk land aan dat onze tegoeden afneemt, zei Medvedev.