De nieuwe reclame van Gazet van Antwerpen die de grootsheid van Antwerpen moet benadrukken met de vraag 'waarom een kerk bouwen als je een kathedraal kunt zetten?' is eigenlijk niet historisch accuraat, zegt doctor in de kunstwetenschappen Wendy Wauters. Toen de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen in 1559 werd verheven tot een kathedraal was er veel verzet tegen, zowel vanuit het stadsbestuur als de geestelijken.
Antwerpen wilde eigenlijk geen kathedraal (en dit is waarom)
Tweemaal per week duikt de podcast 'Het uur van de waarheid' in de wereld van onlinebedrog, desinformatie en misleiding. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
"Waarom een kerk bouwen als je een kathedraal kunt zetten?", vraagt acteur Koen De Bouw in een reclamefilmpje van Gazet van Antwerpen. Met die zin wil hij de inwoners van de stad in de kijker zetten als "mensen die het graag groot zien". Het imposante, gotische gebouw geldt als bewijs. Maar die zin klopt vanuit historisch oogpunt toch niet helemaal, zegt doctor in de kunstwetenschappen Wendy Wauters.
Bekijk: Koen De Bouw in de reclame van Gazet van Antwerpen
"Je zou denken dat ze liever een kathedraal hadden: dat klinkt mooi, groot en prestigieus. Maar eigenlijk waren ze absoluut niet blij dat de kerk tot kathedraal verheven zou worden", legt ze uit in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1.
Van kapel tot kathedraal
Het gebouw dat we vandaag kennen als de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, gaat volgens de vroegste overleveringen terug tot de 9e eeuw. Toen was het nog een kapel. "In de 12e eeuw kwam er een kapittel bij, een college van kanunniken. Toen is het gebouw stelselmatig uitgebreid omdat dat kapittel prestige met zich meebracht. Ook omdat de stad gewoon aan het groeien was: overal in de Nederlanden zag je kerken groter worden."
Daar bleef het niet bij. "In 1559 verkondigt de paus plechtig dat er 14 nieuwe bisdommen geïnstalleerd zouden worden in de Nederlanden", weet Wauters. De Antwerpse kerk zou dus een kathedraal worden: een 'hoofdkerk' van een bisdom, met een bisschop als geestelijke leider. Iedere kathedraal is dus een kerk, maar niet elke kerk is ook een kathedraal.
Ongenoegen in overvloed
Lang niet iedereen was met die verandering gediend. Het verzet tegen de kathedraal kwam uit verschillende hoeken, onder andere van de kanunniken en het stadsbestuur. "Prestige was er op zich al, met de enorme gotische kerk. Die dateert al van midden de 14e eeuw en daar was iedereen ongelofelijk blij mee", zegt Wauters.
De ontevredenheid heeft verschillende redenen. "De hertekening van de bisdommen, binnen de context van reformatorisch gewoel, maakte dat het meer onder directe supervisie van een bisschop kwam te staan. Geestelijken die gewend waren om jaar en dag hun eigen geloofsbeleving in te vullen, waren er niet mee opgezet."
Ineens zagen religieuze instellingen zich verplicht om een deel van hun inkomsten af te staan
Wendy Wauters, doctor in de kunstwetenschappen
"Vooral de rechtstreekse supervisie stootte mensen tegen de borst, maar ook de inkomsten die voorzien moesten worden uit abdijkerken en andere religieuze instellingen. Er is geld nodig om zo'n nieuw bisdom te installeren. Ineens zagen religieuze instellingen zich verplicht om een deel van hun inkomsten af te staan."
"Nieuwe kanunniken kwamen ook vooral voort uit de gegoede klassen, maar onder de nieuwe regeling moesten die ook universitair geschoold zijn." Tot groot ongenoegen van de adellijke families, die vaak gewoon hun zonen naar voor schoven om mooie posities te bekleden.
Waarom Antwerpen geen kathedraal wilde & James Bond heeft jou nodig
Het stadsbestuur stuurde in 1562 zelfs een delegatie richting Madrid, naar de koning van Spanje, om de plannen te laten herzien. Antwerpen was daarmee geen uitzondering. "Er waren verschillende regio’s in de Nederlanden waar nieuwe bisdommen werden geïnstalleerd die er absoluut niet blij mee waren."
Knipperlichtkathedraal
De kathedraal kwam er niet zonder slag of stoot. Philippus Negri was de eerste bisschop die op aanraden van Filips II door de paus werd aangesteld. "Maar omdat er zo'n grote weerstand was, is hij er nooit in geslaagd effectief in de kathedraal te zetelen. De omstandigheden waren zo heftig dat ze hebben afgewacht, maar in 1563 is hij gestorven." Het duurde tot 1570 voor er effectief een bisschop zetelde. Dat was Franciscus Sonnius.
Maar dat bleef niet duren: in 1803 was het weer 'kathedraal af'. De hoofdzetel van het bisdom kwam dan in Mechelen te liggen. "Dat moeten we kaderen binnen de Franse bezetting, die antiklerikale hervormingen instelden. Daardoor kwam de kathedraal van Antwerpen op het einde van de 18de eeuw in bouwval terecht." Tijdens een grote boedelverkoop gingen heel wat kunstschatten verloren. Het zou tot 1961 duren voor het opnieuw een kathedraal werd.
Waarom een kerk bouwen als je een kathedraal kunt zetten? "Vanuit het perspectief van Filips II heeft Koen De Bouw absoluut gelijk", besluit Wauters. Maar vanuit een Antwerps perspectief klopt die bewering toch niet helemaal.
Regionaal nieuws uit Antwerpen
Gepubliceerd:
